Genel bakış: iki gezegen ailesi
DoğrulandıGüneş Sistemi'nin gezegenleri iki belirgin gruba ayrılır. Dört iç gezegen, yani Merkür, Venüs, Dünya ve Mars, katı yüzeyli, küçük, kayaç yapılı ve yoğun dünyalardır. Dört dış gezegen, yani Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün, çok daha büyüktür ve üzerinde durulabilecek katı bir yüzeyleri yoktur. Jüpiter ve Satürn gaz devleri, Uranüs ve Neptün ise buz devleri olarak adlandırılır. Doğrulandı
NASA'nın gezegen bilgi tablosuna göre Dünya'nın çapı yaklaşık 12,756 kilometre, Jüpiter'in çapı ise yaklaşık 142,984 kilometredir; yani Jüpiter çap bakımından Dünya'nın on bir katından fazladır. Yerçekimi ivmesi Dünya yüzeyinde saniye karede 9.8 metre olarak bildirilmiştir; Jüpiter'in bulut tepelerinde ise 23.1 metredir. Bu karşılaştırma, bir gezegenin özelliklerinin Güneş Sistemi içindeki konumundan tahmin edilemeyeceğini gösterir. Doğrulandı
2006 yılında Uluslararası Astronomi Birliği “gezegen” için resmî bir tanım kabul etti ve Plüton'u cüce gezegenler sınıfına yerleştirdi. Plüton, 2,376 kilometrelik çapıyla Dünya'nın Ay'ından küçüktür ve Kuiper Kuşağı'nda dolanır. Bu yeniden tanımlama bazı araştırmacılar arasında hâlâ tartışmalıdır, ancak resmî sınıflandırma budur. Devamında her dünya, Güneş'e uzaklık sırasına göre, neyin ölçüldüğüne ve neyin hâlâ bilinmediğine vurgu yapılarak ele alınmaktadır. Doğrulandı
Bu bölümdeki sayıları doğru okumak için iki noktayı akılda tutmak gerekir. Birincisi, gaz ve buz gezegenlerinde katı bir yüzey yoktur; bildirilen sıcaklık ve yerçekimi, basıncın yaklaşık bir bar olduğu yükseklik olan referans düzeyine aittir. İkincisi, “gün” dönme periyoduna ya da güneş gününe işaret edebilir; Merkür ve Venüs gibi gezegenlerde bu iki sayı çok farklıdır. NASA tablosu ikisini ayrı ayrı kaydetmiştir ve biz de bu ayrımı koruduk. Her bölümdeki her iddia, okuyucunun nelerin ölçüldüğünü ve nelerin hâlâ yorum olduğunu bilmesi için doğrulanmış, hipotez ya da açık soru etiketlerinden biriyle işaretlenmiştir. Doğrulandı
- 4 + 4Dört kayaç gezegen ve dört dev gezegen
- 12756 kmDünya'nın çapı (NASA tablosu)
- 142984 kmEn büyük gezegen Jüpiter'in çapı
- 2006IAU'nun gezegen tanımını kabul ettiği yıl
Merkür: Güneş'e en yakın gezegen
DoğrulandıMerkür, Güneş Sistemi'nin en küçük gezegenidir ve NASA tablosuna göre çapı 4,879 kilometredir. Hiç uydusu yoktur ve yüzey çekimi saniye karede 3.7 metredir. Merkür'ün yılı yalnızca 88 Dünya günü sürer, ancak dönüşü çok yavaştır: bir tam dönüş yaklaşık 1407.6 saattir; tam bir güneş günü, yani Güneş'in art arda iki doğuşu arasındaki süre, yaklaşık 4,222.6 saat ya da yaklaşık 176 Dünya günüdür. Başka bir deyişle Merkür'de gün, yıldan uzundur. Doğrulandı
Merkür'ün ısıyı tutabilecek kayda değer bir atmosferi yoktur; bu nedenle ortalama sıcaklığı yaklaşık 167 santigrat derece olarak bildirilir, ancak güneş alan taraf ile gece tarafı arasındaki fark çok büyüktür. Önceki görevler, özellikle 1970'lerde Mariner 10 ve son yıllarda MESSENGER, çukurlarla dolu bir yüzeyi ve metalik, nispeten büyük bir çekirdeği ortaya koymuştur. Doğrulandı Bu iri çekirdeğin nasıl oluştuğu, büyük bir çarpışmadan ilk dönemdeki hafif kabukların buharlaşmasına kadar uzanan seçenekler arasında, hâlâ açık bir sorudur. Açık soru
Avrupa ile Japonya'nın ortak görevi BepiColombo, ESA'nın 6 Ekim 2026'daki son güncellemesine göre Merkür yörüngesine giriş yolundadır. Aktarım modülünün ayrılması 3 Eylül 2026'da gerçekleşmiştir ve yörüngeye giriş 21 Kasım 2026 için planlanmıştır. MPO ve Mio uzay araçlarının birbirinden ayrılmasının 9 ve 10 Aralık 2026'da, bilimsel aşamanın başlamasının ise Nisan 2027'de olması öngörülmektedir. Bu, Merkür'ü iki uzay aracıyla eşzamanlı inceleyecek ilk görev olacaktır. Bu planlar henüz gerçekleşmemiştir ve değişebilir. [doğrulanmış, plan olarak]
Yüzey çekimi bakımından Merkür ve Mars'ın ikisi de saniye karede 3.7 metreye sahiptir, oysa Mars'ın çapı Merkür'ün yaklaşık 1.4 katıdır; bu eşitlik Merkür'ün çok yüksek yoğunluğundan kaynaklanır ve büyük metalik çekirdeğiyle uyumludur. Merkür'ü iki uzay aracıyla yörüngeden inceleyen bir görev henüz olmamıştır ve BepiColombo'nun bu boşluğu doldurması beklenmektedir. Araçlarının listesinin, BELA lazer altimetresi ve MERTIS spektrometresi dahil, ESA'nın son raporunda sağlam ve etkin olduğu bildirilmiştir; SIMBIO-SYS kamerasının ilk görüntüsü de kaydedilmiştir. Doğrulandı
- 4879 kmÇap
- 4222.6 saatGüneş gününün uzunluğu (yaklaşık 176 Dünya günü)
- 88 günYılın uzunluğu
- 3.7 m/s²Yüzey çekimi
- 167 °COrtalama yüzey sıcaklığı
- 0Uydu sayısı
Venüs: kaçak sera etkisi
DoğrulandıVenüs, boyut bakımından Dünya'nın hemen hemen ikizidir; çapı 12,104 kilometre ve yüzey çekimi saniye karede 8.9 metredir. Ancak yüzey koşulları çok farklıdır. NASA tablosu ortalama yüzey sıcaklığını yaklaşık 464 santigrat derece olarak bildirir; bu, kurşunun erime sıcaklığının üzerindedir. Yoğun karbondioksit atmosferi yüzeye, Dünya yüzeyindeki basıncın yaklaşık 90 ila 92 katı basınç uygular. Bu durum genellikle kaçak sera etkisinin sonucu sayılır. [doğrulanmış (sıcaklık için); 92 bar basıncı genel bilgiden, kaynak sayfasından değil]
Venüs, çoğu gezegenin aksine ters yönde döner: dönüşü yaklaşık 243 Dünya günü (5,832.5 saat) sürer ve geri yönlüdür; bunun sonucunda güneş günü yaklaşık 117 Dünya günüdür ve kendi dönüşünden kısadır. Yılı 224.7 gündür ve hiç uydusu yoktur. Venera programındaki Sovyet uzay araçları, başka bir gezegene inen ilk sondalardı ve sıcağa ve basınca karşı yalnızca kısa bir süre dayanabildiler. Doğrulandı
Eylül 2020'de Jane Greaves liderliğindeki bir ekip, ALMA ve JCMT teleskoplarıyla Venüs bulutlarında fosfin, yani Dünya'da yaşamla ilişkilendirilen bir gaz, gördüklerini bildirdi. Ardından birkaç bağımsız çalışma verileri yeniden çözümledi. Ocak 2021'deki bir çalışma yeniden işlenmiş verilerde fosfinin tayf çizgisini göremedi, bir diğeri ise sinyali kükürt dioksitle daha iyi açıkladı. Asıl ekip, bir işleme hatasını düzelttikten sonra fosfini hâlâ “geçici olarak” ve çok daha düşük bir derişimle gördüğünü duyurdu. Bu bölümün kaynaklarının gösterdiği ölçüde, Venüs'te fosfinin varlığı üzerinde uzlaşma yoktur ve yaşam iddiası için bir dayanak oluşturmaz. Durum: tartışma sürüyor; 2021'den sonrasını bu bölümde yeni bir kaynakla doğrulamadık. Açık soru
Sıcaklık ve dönüş ayrıntılarının birleşimi Venüs'ü tuhaf bir dünya yapar: her zaman Merkür'den daha sıcak bir yüzey ve yıldan kısa bir gün. Venüs'ün ters dönüşünün kesin nedeni, büyük bir çarpışmadan ya da atmosferin ve Güneş'in gelgit etkisinden kaynaklanmış olabilir, bu bölümün kaynaklarında doğrulanmamıştır ve bu nedenle açık bir sorudur. Açık soru Sitenin okuyucusu açısından üç iddia katmanını birbirinden ayrı tutmak daha iyidir: doğrudan ve kesin bir ölçüm olan yüzey sıcaklığı, güçlü ve kabul görmüş bir hipotez olan kaçak sera yorumu ve hâlâ açık bir tartışma olan fosfin meselesi.
- 12104 kmÇap
- 5832.5 saat (ters yönde)Dönme periyodu, yaklaşık 243 Dünya günü
- 224.7 günYılın uzunluğu
- 8.9 m/s²Yüzey çekimi
- 464 °COrtalama yüzey sıcaklığı
- 0Uydu sayısı
Ay: Dünya'nın yakın komşusu
DoğrulandıAy, 3,475 kilometrelik çapı ve saniye karede 1.6 metrelik yüzey çekimiyle Dünya'nın tek doğal uydusudur. NASA tablosu dönme periyodunu yaklaşık 655.7 saat (yaklaşık 27.3 gün) olarak kaydetmiştir. Bu değer Dünya çevresindeki dolanım periyoduna eşit olduğundan, Ay'ın hep aynı yüzü bize dönük kalır. “Uzak yüz” denen diğer yüzü Dünya'dan hiçbir zaman görülmez. Doğrulandı
Ay'ın kökeni için baskın hipotez, Mars büyüklüğünde bir cismin yeni oluşmuş Dünya'ya dev çarpmasıdır. Bu hipotez, Ay ve Dünya kayaçlarının izotopik bileşimindeki benzerliğe dayanılarak ortaya atılmıştır ve ayrıntılarda hâlâ tartışmalıdır. Hipotez Apollo programında Dünya'ya getirilen örnekler bu tür araştırmalar için ana temel olmuştur. Chang'e-6 görevinde uzak yüzden örnek getirilmesi bu tabloyu yenilemiştir: bazalt parçalarının çoğu yaklaşık 2.8 milyar yaşındaydı, bir parça ise yaklaşık 4.2 milyar yaşındaydı ve bu parça, Dünya'ya getirilmiş en eski Ay bazaltı olarak tanımlanmıştır. Doğrulandı
Uzak yüzden gelen örnekler bir farkı da ortaya koydu: oradaki 2.8 milyar yıllık bazaltlar, yakın yüzden gelen örneklere kıyasla ısı üreten KREEP elementlerini (potasyum, nadir toprak elementleri ve fosfor) çok daha az içeriyor ve araştırmacılar lavların uzak yüzde neden bu kadar uzun süre erimiş kaldığını hâlâ bilmiyor. Ay'ın iki yüzü arasındaki bu asimetri açık bir sorudur. Açık soru Su buzuna gelince, Chandrayaan-1 görevinin Mini-SAR radar verileri kuzey kutbu yakınında buzla uyumlu işaretler gösteren kırktan fazla küçük krater ortaya koymuş ve en az yaklaşık 600 milyon ton su buzu bulunduğu tahmin edilmiştir; ancak araştırmacılar bu ölçümün tek başına kesin olmadığını hatırlatmaktadır ve M3 ile LCROSS gibi diğer araçlar da su moleküllerini bildirmiştir. Kalıcı olarak gölgede kalan kraterlerde buzun varlığı genel olarak kabul görmektedir, ancak miktarı ve saflığı belirsizdir. [doğrulanmış (varlık için); açık soru (miktar için)]
Ay'ın Dünya üzerinde önemli bir etkisi vardır: yerçekimi gelgitlerin başlıca nedenidir ve Dünya'nın dönme ekseni eğikliğini yaklaşık olarak dengelediği kabul edilir; bununla birlikte bu etkinin ayrıntıları bu bölümün kaynaklarında incelenmemiştir ve genel bilgiden gelmektedir. Apollo programı 1969 ile 1972 arasında Ay kayaçlarını ve tozunu Dünya'ya getirdi ve bu örnekler hâlâ laboratuvarlarda inceleniyor. Chang'e-6, uzak yüzden gerçekleştirilen ilk örnek getirme görevi oldu. Bu iki örnek koleksiyonu birlikte, Ay'ın tekdüze bir dünya olmadığını ve iki yarımküresinin farklı bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Doğrulandı
- 3475 kmÇap
- 655.7 saatDönme periyodu (yaklaşık 27.3 gün)
- 27.3 günDünya çevresindeki dolanım periyodu
- 1.6 m/s²Yüzey çekimi
- -20 °COrtalama sıcaklık (NASA tablosu)
Mars: Kızıl Gezegen ve kadim suyun izleri
DoğrulandıMars, 6,792 kilometrelik çapıyla Dünya'nın çapının yaklaşık yarısına sahiptir. Yüzey çekimi saniye karede 3.7 metredir; günü 24.7 saat, yılı 687 Dünya günü sürer. Ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık eksi 65 santigrat derecedir ve iki küçük uydusu vardır. Güneş Sistemi'nde bilinen en yüksek volkanik dağ olan Olympus Mons Mars'tadır ve yüksekliği genellikle yaklaşık 22 kilometre olarak belirtilir (bu sayı genel bilgiden gelmektedir ve bu bölümde bunun için bir sayfa açılmamıştır). Doğrulandı
Mars'ın geçmişinde suya dair kanıtlar çoktur. 2021'de Science dergisinde yayımlanan bir makale, Perseverance gezgininin Jezero Krateri'nden aldığı görüntülerin, yazarların göle doğru ilerlemiş deltalar olarak yorumladığı eğimli delta tabakalarını gösterdiğini ve deltanın üst kısmında periyodik, yüksek enerjili sellere işaret eden iri çakılların görüldüğünü bildirdi. Dolayısıyla orada kadim bir göl bulunmuştur. Doğrulandı
Temmuz 2024'te Perseverance, Neretva Vallis yakınındaki Bright Angel oluşumunda Cheyava Falls adlı bir kayayı inceledi. Bu kayadan Sapphire Canyon örneği alındı ve Nature'da yayımlanan bir makale bunu “potansiyel biyolojik işaret” içeren bir örnek olarak tanımladı. Oradaki kil ve çamur taşları organik karbon, kükürt, oksitlenmiş demir ve fosfor içerir ve “leopar lekeleri” olarak adlandırılan lekelerinde vivianit ve greigit mineralleri görülür; bunlar Dünya'da mikrobiyal faaliyetle oluşabilir. Ancak biyolojik olmayan süreçler de aynı malzemeleri üretebilir ve NASA, biyolojik olmayan açıklamanın daha az olası olduğunu ancak dışlanmadığını vurgulamıştır. Doğrulama bağımsız bir incelemeyi ve örneğin geri getirilmesini gerektirir. Dolayısıyla burada kanıtlanmış bir yaşam iddiası yoktur. Hipotez
NASA'nın gezgin araçları ve yörünge uyduları on yıllardır sıvı suyun bir zamanlar Mars yüzeyinde aktığını göstermiştir. Bugün tartışılan şey kadim suyun varlığı değil, onun akıbeti ve yaşam olasılığıdır. Jezero Krateri bu nedenle seçildi: kil ve çamur taşı tortularını koruyan bir delta; Dünya'da bu tür ortamlar mikrobiyal izleri daha iyi korur. Perseverance'ın topladığı örnekler henüz Dünya'ya dönmemiştir ve o zamana kadar Cheyava Falls'ın biyolojik kökeni hakkında her türlü sonuç temkinli kalır. NASA raporları, kanıt düzeyini ölçmek için Confidence of Life Detection ölçeği gibi ölçütleri anmıştır. Hipotez
- 6792 kmÇap
- 24.7 saatGüneş gününün uzunluğu
- 687 günYılın uzunluğu
- 3.7 m/s²Yüzey çekimi
- -65 °COrtalama yüzey sıcaklığı
- 2Uydu sayısı
Asteroit Kuşağı ve cüce gezegen Ceres
DoğrulandıMars ile Jüpiter'in yörüngeleri arasında, gezegen oluşumundan arta kalan kayaç ve metal cisimlerden oluşan bir kuşak bulunur; Jüpiter bunların tek bir gezegende birleşmesine izin vermemiştir. Bu bölgenin en büyük cismi, 1801'de keşfedilen ve bugün cüce gezegen olarak bilinen Ceres'tir; çapı yaklaşık 940 kilometredir (bu sayı genel bilgiden gelmektedir). Doğrulandı
Dawn uzay aracı Ceres'i yakından inceledi. Verileri üzerine yazılmış bir rapora göre Ceres'te 130'dan fazla parlak leke vardır; bunların çoğu çarpma kraterleriyle ilişkilidir ve en büyüğü, yaklaşık 92 kilometre çapındaki Occator Krateri'ndedir. Dawn'ın sonraki tayfölçer analizleri Occator'daki baskın parlak malzemenin sodyum karbonat olduğunu ve amonyum içeren tuzların da bulunduğunu gösterdi. [doğrulanmış (lekelerin varlığı için); hipotez (tuzlu kökenleri için)]
Önerilen süreç şudur: tuzlu su alttan krater tabanına ulaşır, Güneş ışınımıyla suyu süblimleşir ve parlak tuz geride kalır. Tuzlu suların yüzeye bu kadar yakın nasıl sıvı kaldığı ve daha derinde bir okyanusun da bulunup bulunmadığı henüz belli değildir. Açık soru
Ceres, gözlemlendikten sonra önce gezegen, sonra asteroit ve en sonunda cüce gezegen olarak adlandırılan ilk cisimdi; bu adlandırma değişiklikleri bilginin ve sınıflandırmanın birlikte nasıl değiştiğini gösterir. Dawn görevi ayrıca Ceres yüzeyindeki killerin yaygın olduğunu, ancak yüzeyde belirgin bir su buzu görülmediğini gösterdi; bu bulgu, suyun derinde ya da hidratlı bileşikler hâlinde bulunduğu önerisiyle uyumludur. Doğrulandı Asteroitlerin toplamı, gezegenlere kıyasla çok küçük bir kütleye sahiptir ve bu nokta da yaygın “birbirine yakın kayalarla dolu bir kuşak” tasavvurunun yanlış olmasına yol açar; cisimler arasındaki mesafeler genellikle çok büyüktür.
- yaklaşık 940 kmCeres'in çapı
- 1801Ceres'in keşif yılı
- 130+Ceres'teki parlak lekeler
- 90 kmOccator Krateri'nin çapı
Jüpiter: gaz devi ve Büyük Kırmızı Leke
DoğrulandıJüpiter en büyük gezegendir: çapı 142,984 kilometre, bulutların referans düzeyinde yerçekimi saniye karede 23.1 metre, günü yalnızca 9.9 saat ve yılı yaklaşık 4,331 Dünya günüdür (yaklaşık 11.86 yıl). Bulut tepelerindeki referans sıcaklığı yaklaşık eksi 110 santigrat derecedir. JPL ve NASA'nın 2026 ortasındaki verilerine göre Jüpiter'in 115 bilinen uydusu vardır. Doğrulandı
Büyük Kırmızı Leke, yüzyıllardır gözlenen bir fırtınadır. Hubble verilerine dayanan bir rapora göre genişliği şu anda yaklaşık 14,750 kilometredir ve genişliği yaklaşık her 90 günde bir büyüyüp küçülür. Bu salınımın nedeni bilinmemektedir ve hidrodinamik bir açıklaması yoktur; bu da açık bir sorudur. [doğrulanmış (ölçüm için); açık soru (neden için)] Juno görevi 2016'dan beri Jüpiter yörüngesindedir ve gezegenin manyetik ve kütleçekim alanlarını haritalamış, Ganymed, Europa ve Io uydularının yakınından geçmiştir.
Juno'nun Eylül 2025 sonrasındaki durumu belirsiz olarak bildirildi: önceki uzatma dönemi 30 Eylül 2025'e kadardı ve aynı sıralarda ABD hükümetinin kapanması başladı, 2026 bütçe talebinde de görev için bir ödenek öngörülmedi. Mevcut durumu (Ekim 2026) hakkında bu bölümün kaynaklarında bir haber yok. Açık soru Jüpiter'in manyetosferi de çok geniştir, ancak kesin boyutlarını bu bölümde bu bölümün kaynağıyla doğrulamadık.
Yapı bakımından Jüpiter'in katı bir yüzeyi yoktur ve “yüzey” olarak bildirilen şey geleneksel bir referanstır. 2011'de fırlatılan ve 2016'da Jüpiter yörüngesine giren Juno görevi başlangıçta 20 ay için planlanmıştı ancak birkaç kez uzatıldı. Başarıları arasında Io, Europa ve Ganymed'in yakınından en yakın geçişler, Jüpiter'in sönük halkalarının incelenmesi ve manyetik ile kütleçekim alanlarının haritalanması yer aldı ve Europa Clipper için zemin hazırladı. Doğrulandı Jüpiter'in derinliklerine dair bilgimiz hâlâ modele dayalıdır ve büyük bölümü Juno'nun kütleçekim ve manyetik alan ölçümlerine yaslanır.
- 142984 kmÇap
- 9.9 saatGünün uzunluğu
- 4331 günYılın uzunluğu (yaklaşık 11.86 yıl)
- 23.1 m/s²Referans düzeyinde yerçekimi
- -110 °CBulut tepelerinde referans sıcaklık
- 115Bilinen uydular (JPL/NASA, 2026)
Galileo uyduları: Io, Europa, Ganymed, Kallisto
DoğrulandıGalileo 1610'da Jüpiter'in dört büyük uydusunu gördü. Io, Güneş Sistemi'nin en etkin volkanik cismidir. Juno, Aralık 2023 ve Şubat 2024'te yüzeyine yaklaşık 1500 kilometreye kadar yaklaştı. Loki Patera, uzunluğu yaklaşık 200 kilometre olan bir lav gölüdür ve ondan kaydedilen ayna benzeri yansıma, yüzeyin bazı bölümlerinin volkanik cam gibi pürüzsüz olduğunu gösterir. Doğrulandı
Europa, uzun süredir küresel bir okyanusu örtebilecek pürüzsüz yüzeyli bir uydu olarak ele alınmıştır. Europa Clipper görevi Ekim 2024'te fırlatıldı ve bu bölümün raporlarına göre Nisan 2030'da Jüpiter'e ulaşacaktır. Daha fazla doğrudan gözleme ihtiyaç vardır ve Europa'nın okyanusu hâlâ yalnızca dolaylı kanıtlardan ve görevlerin geçmişinden çıkarsanmaktadır. Hipotez
Ganymed, Güneş Sistemi'nin en büyük uydusudur ve Galileo onun manyetik alanını ortaya çıkardı; bu alan muhtemelen erimiş bir çekirdekten ya da yeraltındaki tuzlu su tabakasından kaynaklanmaktadır. Bu, bu bölümün kaynağında iç yapıya dair tek kanıttır ve miktarı da kesin değildir. [doğrulanmış (alan için); hipotez (mekanizma için)] Çok çukurlu bir uydu olan Kallisto hakkında bu bölümde ayrı bir kaynak açılmadı ve iddiayı aşmaktan kaçınıyoruz. Açık soru
Dört Galileo uydusu çarpıcı biçimde birbirinden farklıdır. Io sıcak ve volkaniktir, Europa buzludur ve okyanus ihtimali taşır, Ganymed büyüktür ve manyetik alana sahiptir, Kallisto ise kadim ve çukurlarla doludur. Bu çeşitlilik, Jüpiter sisteminin gökbilimciler için önem taşımasının nedenlerinden biridir. Juno, Io'nun yüzeyinin diğer Galileo uydularının yüzeyinden daha pürüzsüz olduğunu ve kutuplarının orta enlemlerden daha soğuk olduğunu gösterdi. Doğrulandı Europa Clipper dahil gelecekteki görevlerin Europa'nın buz kabuğunun kalınlığını, sıvı suyun varlığını ve yüzey bileşimini ölçmesi planlanmaktadır; o zamana kadar Europa'nın yaşanabilirliği hakkında yargı belirsizdir. Açık soru
- 1610Galileo'nun keşif yılı
- 200 kmLoki Patera lav gölünün uzunluğu
- 1500 kmJuno'nun Io'ya en yakın mesafesi
- Nisan 2030Europa Clipper'ın Jüpiter'e varışı (plan)
Satürn: halkalar ve yaşları üzerine tartışma
Açık soruSatürn, 120,536 kilometrelik çapıyla ikinci en büyük gezegendir. Günü 10.7 saat, yılı 10,747 Dünya günü (yaklaşık 29.4 yıl) ve referans düzeyindeki yerçekimi saniye karede 9.0 metredir. Referans sıcaklığı yaklaşık eksi 140 santigrat derecedir. NASA sayfasına ve NASA APOD'un 11 Ağustos 2026 tarihli sayfasına göre Satürn'ün 293 doğrulanmış uydusu vardır ve bu sayı tüm gezegenlerin en fazlasıdır. Doğrulandı
Uydu sayısı hızla değişmektedir. Mart 2025'te sayı 274 olarak duyuruldu; Mart 2026'da Küçük Gezegen Merkezi'nin 11 yeni uyduyu onaylamasının ardından sayı 285 oldu ve şimdi 293 olarak bildirilmektedir. Bunların çoğu, eğik yörüngelere sahip küçük ve düzensiz uydulardır. Doğrulandı
Halkaların yaşı hakkında iki rakip görüş vardır. Cassini verilerine dayanan çalışmalar, Sascha Kempf'in 2023 tarihli araştırması dahil, yaşı en fazla yaklaşık 400 milyon yıl ve genç olarak değerlendirir. Ryuki Hyodo'nun Nature Geoscience'taki daha yeni araştırması, mikrometeoroid çarpmalarının parçacıkları buharlaştırdığını ve halkaların temiz görünürken dört ila dört buçuk milyar yıllık olabileceğini savunur. Kempf ikna olmamıştır ve tartışma sürmektedir. Açık soru
Satürn'ün halkaları su buzu parçacıklarından oluşur ve Dünya'dan küçük teleskoplarla da görülebilir. Cassini–Huygens görevi 2004'ten 2017'ye kadar Satürn sistemini yakından inceledi ve verileri hâlâ yeni araştırmaların temelidir. Halkaların yaşı konusundaki görüş ayrılığı, tek bir veri kümesinin iki tamamen farklı yoruma açık olabileceğinin bir örneğidir: halkalar temiz görünüyorsa, ya genç olmalıdırlar ya da bir mekanizma onları temiz tutmaktadır. Daha fazla kanıt gelene kadar her iki görüşe de hipotez olarak bakılmalıdır. Açık soru
- 120536 kmÇap
- 10.7 saatGünün uzunluğu
- 10747 günYılın uzunluğu (yaklaşık 29.4 yıl)
- 9.0 m/s²Referans düzeyinde yerçekimi
- -140 °CReferans sıcaklık
- 293Doğrulanmış uydular (NASA, 2026)
Titan: metan denizleri
DoğrulandıTitan, Satürn'ün en büyük uydusudur ve yoğun nitrojen atmosferine sahip bilinen tek uydudur. Huygens sondası 2005'te indi ve iniş yeri, çevresinde kanallar ve vadiler bulunan kurumuş bir göl yatağına benziyordu. Bir yıl sonra sıvı dolu göller doğrulandı. Böylece Titan, Dünya dışında yüzeyinde sıvı göller ve denizler bulunan bilinen tek cisimdir; oradaki sıvı su değil, metandır. Doğrulandı
Cassini, 24 Temmuz 2012'de Titan'ın yaklaşık 1,012 kilometre yakınından geçerek kuzeydeki küçük bir gölden Güneş ışığının yansımasını görmeyi başardı ve Titan'ın üçüncü büyük sıvı kütlesi olan bir başka göl olan Punga Mare'yi de gözlemledi. Doğrulandı
Dragonfly görevi, otomobil boyutunda nükleer güçle çalışan çok pervaneli bir hava aracıdır ve Titan için Temmuz 2028'de fırlatılması, 2034'te varması planlanmaktadır. Planı yaklaşık 2.5 yıl uçuş, her Titan gününde (yaklaşık 16 Dünya günü) bir sıçrayış ve yaşam öncesi kimya arayışıdır. Yaşam döngüsü maliyetinin 3.35 milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir. Bu tarihler, 2027'den ertelenmesinin ardından yayımlanan bir rapordan alınmıştır ve Ekim 2026 durumunu ayrıca incelemedik. [hipotez, plan olarak]
Titan birçok yönden Dünya'ya benzer, ama Dünya değildir: yoğun atmosferi, bulutu, yağmuru, nehirleri ve denizi vardır, ancak süreçler suya değil metana dayanır ve yüzey sıcaklığı çok düşüktür. Bu benzerlik, Titan'a duyulan ilginin yaşam öncesi kimyayı incelemek olmasının nedenidir. Doğrulandı Göllerin yayımlanan radar görüntülerindeki mavi renk, düşük yansıtıcılığa sahip bölgelerin daha belirgin görülmesi için eklenmiş bir öğedir ve insan gözünün gördüğüyle aynı değildir; bu, yayımlanan görüntüleri okumak için önemli bir noktadır.
- 2005Huygens'in inişi
- metanGöllerdeki sıvının bileşimi
- Temmuz 2028Dragonfly'ın planlanan fırlatılışı
- 2034Dragonfly'ın planlanan varışı
Enceladus: fışkırmalar ve organik bileşikler
DoğrulandıEnceladus, Satürn'ün küçük ve buzlu bir uydusudur; güney kutbundaki yarıklardan uzaya buz parçacıkları fışkırır. Bu parçacıklar Satürn'ün E halkasının kaynağıdır. Cassini, fışkırmaların içinden geçerek parçacıkları topladı. Doğrulandı
Kasım 2025'te Nature Astronomy'de yayımlanan bir makale, Cassini verilerinin analizinin, yer altı okyanusundan fışkıran buz parçacıklarında yeni organik bileşikler gösterdiğini bildirdi; parçacıklar yüzeyin yaklaşık 21 kilometre üzerinde toplanmıştı ve içlerinde ester ve halkalı ile doğrusal eter türünden bileşikler görüldü. Bu bulgu, E halkasında daha önce görülen organik bileşiklerin doğrudan okyanustan beklenebileceğini ve yalnızca uzayda uzun süre kalmanın sonucu olmadığını göstermektedir. Doğrulandı
NASA raporu, bu sonucun yüzeyin altındaki etkin organik kimyanın doğrulanmasına doğru bir adım olduğunu, doğrulamanın kendisi olmadığını ve yaşamın bir işareti olmadığını açıkça belirtir. Veriler 2008'deki tek bir geçişten gelmiştir ve parçacıklar araca çarparken buharlaşıp iyonlaştığından yalnızca küçük parçalar analiz edilir. Enceladus'un yaşanabilirliği açık bir sorudur. Açık soru
Enceladus'un önemi, yer altı okyanusundan doğrudan örnek alınmış olmasında yatar, üstelik inmeden. Bu durum nadirdir: diğer dünyaların çoğunda olası okyanuslar dolaylı kanıtlarla çıkarsanır. Bununla birlikte yaşanabilirlik hakkındaki her sonuç Cassini aracının ölçebildikleriyle sınırlıdır ve Enceladus'a dönmek için onaylanmış ve kabul edilmiş bir görev bu bölümün kaynaklarında görülmedi. Açık soru
- 21 kmParçacıkların yüzeyin üzerinde toplandığı yükseklik
- 2008Verilerin geldiği Cassini geçişinin yılı
- Kasım 2025Sonucun Nature Astronomy'de yayımlanması
Uranüs ve Neptün: buz devleri
DoğrulandıUranüs'ün çapı 51,118 kilometredir, günü yaklaşık 17.2 saattir ve ters yönde döner. Yılı 30,589 Dünya günüdür (yaklaşık 83.8 yıl) ve referans sıcaklığı yaklaşık eksi 195 santigrat derecedir. Neptün'ün çapı 49,528 kilometredir, günü 16.1 saat ve yılı 59,800 gündür (yaklaşık 164 yıl). Neptün'ün referans düzeyindeki yerçekimi saniye karede 11.0 metre ve sıcaklığı yaklaşık eksi 200 derecedir. Doğrulandı
JPL'nin Uranüs sayfasına göre uydu sayıları Uranüs için 29 ve Neptün için 16'dır. Uranüs'ün 29. uydusu, geçici adı S/2025 U 1 olan uydu, Webb Teleskobu görüntülerinde 2 Şubat 2025'te görüldü ve 19 Ağustos 2025'te duyuruldu. Çapının, komşu uydularla benzer yansıtıcılık varsayımıyla yaklaşık 10 kilometre olduğu tahmin edilmektedir. Doğrulandı
Voyager 2, 1986'da Uranüs'e ve 25 Ağustos 1989'da Neptün'e ulaştı ve bu ikisini ziyaret eden tek uzay aracı olmayı sürdürüyor. Neptün'de Büyük Karanlık Leke adlı bir fırtına, altı yeni uydu ve dört halka bulundu. Triton'un yüzeyi “jeolojik olarak genç” görünüyordu ve etkin gayzerler ondan uzaya madde püskürtüyordu; yüzey sıcaklığı yaklaşık eksi 235 derece olup Voyager'ın gördüğü herhangi bir doğal cismin en düşük sıcaklığıydı. Doğrulandı
Bu iki buz devini karşılaştırmak öğreticidir: Uranüs, çapı biraz daha büyük olmasına rağmen en soğuk referans koşullarına sahip değildir; NASA tablosu Neptün'ün sıcaklığını eksi 200, Uranüs'ünkini eksi 195 derece olarak kaydetmiştir, oysa Neptün daha uzaktadır. Neptün'ün referans yerçekimi saniye karede 11.0 metre, Uranüs'ünki 8.7'dir. Voyager 2'den bu yana başka hiçbir uzay aracı bu ikisine ulaşmamıştır ve onlar hakkında bildiklerimizin çoğu bu iki kısa karşılaşmadan ve yer tabanlı ile uzay teleskoplarından gelir. Doğrulandı Bu nedenle bu iki dünya, Güneş Sistemi'nin en az tanınan üyeleri arasında sayılır.
- 51118 kmUranüs'ün çapı
- 30589 günUranüs'ün yılı
- 29Uranüs'ün uyduları
- 49528 kmNeptün'ün çapı
- 59800 günNeptün'ün yılı
- 16Neptün'ün uyduları
Plüton ve Kuiper Kuşağı
DoğrulandıPlüton, 2,376 kilometre çapında, saniye karede 0.7 metrelik yerçekimine ve yaklaşık eksi 225 santigrat derecelik ortalama sıcaklığa sahip bir cüce gezegendir. Dönme periyodu yaklaşık 153.3 saattir ve geri yönlüdür; yılı 90,560 Dünya günü (yaklaşık 248 yıl) sürer. Beş uydusu vardır. 1930'da keşfedildi ve 2006'da cüce gezegen sınıfına geçti. Doğrulandı
New Horizons uzay aracı Temmuz 2015'te Plüton'un yakınından geçti. 31 Temmuz 2026'da Planetary Science Journal'da yayımlanan, 2015 görüntülerine ilişkin yeni bir analiz, sıvı nitrojenin Sputnik Planitia'nın kuzey kenarındaki yarıklardan yükseldiğini öne sürüyor. NASA bunu Plüton'da yakın zamandaki sıvı akışının ilk kanıtı olarak adlandırdı, ancak bu yorum yüzeyin görünümüne dayanmaktadır, sıvı “büyük olasılıkla” nitrojendir ve yüzey altı mekanizma henüz kanıtlanmamıştır. Hipotez
Kuiper Kuşağı, Neptün'ün ötesinde buzlu cisimlerden oluşan bir bölgedir. Plüton onun yalnızca bir üyesidir ve kuşağın ilk cismi 1992'de tespit edildi (bu tarih genel bilgiden gelmektedir). Doğrulandı
Plüton için beş uydu sayısı NASA tablosundan gelmiştir ve Plüton sistemi ile en büyük uydusu bazen ikili bir sistem olarak tanımlanır; bu konu bu bölümün kaynağında incelenmemiştir. 2026 bulgusu hakkında önemli nokta zamanlamasıdır: veriler 2015'e aittir ve analiz on yıl sonra gelmiştir; bu, kısa bir geçişin verilerinin hâlâ yeni keşifler sunabileceğini gösterir. Dolayısıyla “Plüton'da sıvı” durumu, sonraki gözlemleri bekleyen bir hipotez olmayı sürdürmektedir. Hipotez
- 2376 kmÇap
- 153.3 saat (ters yönde)Dönme periyodu
- 90560 günYılın uzunluğu (yaklaşık 248 yıl)
- 0.7 m/s²Yüzey çekimi
- -225 °COrtalama sıcaklık
- 5Uydu sayısı
Oort Bulutu ve Dokuzuncu Gezegen hipotezi
HipotezOort Bulutu, uzak buzlu cisimlerden oluşan varsayımsal küresel bir kabuktur ve uzun dönemli kuyruklu yıldızların kaynağı sayılır. Şimdiye kadar ondan hiçbir cisim doğrudan görülmemiştir ve varlığı dolaylı kanıtlardan çıkarsanmaktadır. Hipotez
Dokuzuncu Gezegen hipotezi 2016'da Mike Brown ve Konstantin Batygin tarafından ortaya atıldı. Çok uzak altı Neptün ötesi cismin yörüngesi aynı yöne işaret eder ve Güneş Sistemi düzlemine göre yaklaşık 30 derece eğiktir; Brown ve Batygin bunun rastlantı olma olasılığını yaklaşık yüzde 0.007 olarak tahmin etti. Önerilen kütle Dünya'nın 5 ila 10 katı, uzaklık ise 400 ila 800 astronomik birimdir. Hipotez
Samantha Lawler gibi eleştirmenler, kümelenmenin nedeninin gözlemsel yanlılık olduğunu söylüyor ve OSSOS araştırması daha fazla cisim ekleyerek bir kümelenme bulmadı. Kütleçekimin değiştirilmesi ya da toz diski gibi alternatif açıklamalar da öne sürülmüştür. Rubin Gözlemevi aramayı hızlandırabilir ve Brown, 500 ila 600 astronomik birimde bir cismin bulunmasının onu doğrulayacağını söylemiştir. Açılan en son kaynaklara (2024) kadar Dokuzuncu Gezegen bulunmamıştı ve 2025 ile 2026 aramalarının sonucunu bu bölümün kaynağıyla doğrulamadık. Açık soru
Bu bölümdeki iki kavramın farkı açık olmalıdır. Oort Bulutu kuyruklu yıldızların kökenine dair bir hipotezdir ve kanıtı dolaylıdır. Dokuzuncu Gezegen ise belirli ve sınanabilir bir hipotezdir; tek bir gözlemle doğrulanabilir ya da geniş aramalarda gözlem yokluğuyla çürütülebilir. Brown ve Batygin, Dünya'nın 5 ila 10 katı kütleyi ve 400 ila 800 astronomik birimlik ortalama uzaklığı önermektedir ve bazı uzmanlar, Rubin araması birkaç yıl içinde bir şey bulamazsa hipotezin zayıflayacağını söylemiştir. Hipotez
- Dünya'nın 5 ila 10 katıDokuzuncu Gezegen için önerilen kütle
- 400 ila 800 AUÖnerilen uzaklık
- 2016Hipotezin ortaya atıldığı yıl
- 0.007%Brown ve Batygin'e göre kümelenmenin rastlantısal olma olasılığı
Uydu sayıları: resmî sayılar ve değişme nedenleri
DoğrulandıUydu sayıları değişmektedir. JPL sayfasına ve NASA APOD sayfasına (Haziran ve Ağustos 2026) göre: Jüpiter 115, Satürn 293, Uranüs 29, Neptün 16 ve Mars 2. Merkür ve Venüs'ün uydusu yoktur ve Dünya'nın bir uydusu vardır. NASA'nın ayrı tablosu hâlâ daha eski olan 95, 274 ve 28 sayılarını göstermektedir; bu, kaynakların gecikmeyle güncellendiğini gösterir. Doğrulandı
Uluslararası Astronomi Birliği 26 Mart 2026'da, Satürn'ün 11 yeni uydusunun ve Jüpiter'in 4 yeni uydusunun onaylanmasıyla sayılarının 285 ve 101 olduğunu duyurdu; Satürn keşfi Edward Ashton'ın ekibinden, Jüpiter keşfi ise Scott Sheppard'dandı. 115 ve 293 sayıları daha sonra JPL ve NASA kaynaklarında yer aldı ve bunların kesin kayıt tarihini bulamadık. Doğrulandı
Yeni uyduların çoğu küçüktür, bazen yaklaşık birkaç kilometredir. “Uydu nedir” sorusunun hâlâ kesin bir resmî tanımı yoktur ve sayım, boyut eşiğine ve yörünge kararlılığına bağlı olarak değişir. Bu nedenle her sayı tarihlidir ve yeniden kontrol edilmelidir. Açık soru
Pratik kullanım için bu bölümdeki sayılar tarihleriyle birlikte aktarılmalıdır. Bir kaynak “Satürn için 274 uydu” diyorsa kaynak Mart 2025'e aittir; “293” diyorsa 2026'ya aittir. Jüpiter için 101 ile 115 arasındaki fark da farklı kaynakların, aynı kurumdan olsalar bile, aynı anda aynı sayıyı vermediğini gösterir. Önerimiz, güncel sayı için JPL sistem sayfasına ve Küçük Gezegen Merkezi'nin duyurularına başvurmaktır. Doğrulandı
- 115Jüpiter
- 293Satürn
- 29Uranüs
- 16Neptün
- 2Mars
Zaman çizelgesi
20 olay- 1610Galileo, Jüpiter'in dört büyük uydusunu gözlemler.Doğrulandı
- 1655Huygens, Satürn'ün en büyük uydusu Titan'ı keşfeder.Doğrulandı
- 1781William Herschel Uranüs'ü keşfeder.Doğrulandı
- 1801Ceres keşfedilir ve sonradan cüce gezegen olarak adlandırılır.Doğrulandı
- 1846Neptün, matematiksel bir öngörüye dayanılarak keşfedilir.Doğrulandı
- 1930Plüton keşfedilir.Doğrulandı
- 1969Apollo 11 ilk Ay örneklerini Dünya'ya getirir.Doğrulandı
- 1970'lerMariner 10 Merkür'ü inceler.Doğrulandı
- 1986Voyager 2 Uranüs'ün yakınından geçer.Doğrulandı
- 25 Ağustos 1989Voyager 2 Neptün'e ve Triton'a ulaşır.Doğrulandı
- 2004 ila 2017Cassini, Satürn'ü ve uydularını keşfeder.Doğrulandı
- 2005Huygens Titan'a iner.Doğrulandı
- 2006IAU gezegen tanımını kabul eder ve Plüton cüce gezegen olur.Doğrulandı
- Temmuz 2015New Horizons Plüton'un yakınından geçer.Doğrulandı
- 2016Dokuzuncu Gezegen hipotezi ortaya atılır.Hipotez
- 7 Ekim 2021Perseverance'ın Jezero'daki delta ve kadim göle ilişkin bulgularının yayımlanması.Doğrulandı
- Temmuz 2024Perseverance, Cheyava Falls kayasını inceler.Doğrulandı
- 19 Ağustos 2025Uranüs'ün 29. uydusunun duyurulması.Doğrulandı
- 26 Mart 2026IAU tarafından Satürn'ün 285 ve Jüpiter'in 101 uydusunun duyurulması.Doğrulandı
- 21 Kasım 2026BepiColombo'nun Merkür yörüngesine planlanan girişi.Açık soru
Yaygın yanlış inanışlar
Venüs, Güneş'e en yakın gezegen olduğu için en sıcak gezegendir.
Güneş'e en yakın gezegen Merkür'dür, ancak Venüs yoğun karbondioksit atmosferi sayesinde yaklaşık 464 derecelik bir ortalama sıcaklığa sahiptir ve bu, Merkür'ünkinden (yaklaşık 167 derece) yüksektir.
Her gezegenin günü yılından kısadır.
Merkür'de güneş günü yaklaşık 176 Dünya günüdür ve 88 günlük yılından uzundur.
Plüton hâlâ dokuzuncu gezegendir.
2006'dan beri IAU tanımına göre cüce gezegendir.
Ay'ın karanlık bir yüzü vardır.
Ay'ın uzak yüzü de Güneş ışığı alır ve yalnızca Dünya'dan görülmez.
Venüs'te fosfin kanıtlanmıştır ve yaşamın işaretidir.
Bu iddia tartışmalıdır ve bağımsız bir doğrulaması yoktur.
Cheyava Falls, Mars'ta yaşam olduğunu kanıtlar.
Yalnızca potansiyel bir biyolojik işarettir ve biyolojik olmayan açıklama hâlâ dışlanmamıştır.
Dokuzuncu Gezegen keşfedilmiştir.
Bu bölümün son kaynaklarına kadar bulunmamıştır ve hipotezdir.
Açık sorular
Henüz kesin yanıtı yok- Fosfin gerçekten Venüs bulutlarında var mıdır ve varsa kökeni nedir?
- Satürn'ün halkaları genç midir, yoksa milyarlarca yıllık mıdır?
- Cheyava Falls'taki potansiyel biyolojik işaretin kökeni biyolojik olmayan mıdır?
- Enceladus'un yer altı okyanusu yaşanabilir mi?
- Ay'ın uzak yüzü, az KREEP'e rağmen neden uzun süre erimiş kaldı?
- Dokuzuncu Gezegen var mıdır?
- Büyük Kırmızı Leke'nin genişliğindeki salınımın nedeni nedir?
Sık sorulan sorular
NASA ve JPL'ye göre 2026 ortasında 293 doğrulanmış uydusu vardır ve bu sayı değişmektedir.
JPL sayfası ve NASA APOD 115'i gösterir; IAU Mart 2026'da 101 sayısını duyurmuştu.
293 doğrulanmış uyduyla Satürn.
Yoğun karbondioksit atmosferi ısıyı hapseder ve ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık 464 dereceye ulaşır.
Hayır. Sapphire Canyon örneği potansiyel bir biyolojik işaret taşır, ancak doğrulanmamıştır.
Yörüngeye giriş 21 Kasım 2026 için planlanmıştır.
NASA tablosu beş uydu kaydetmiştir.
Kaynaklar
27 kaynak- Planetary Fact SheetNASA NSSDC · nssdc.gsfc.nasa.gov
- Astronomy Picture of the Day, 11 August 2026NASA APOD · apod.nasa.gov
- Planetary Satellite Discovery CircumstancesNASA JPL SSD · ssd.jpl.nasa.gov
- MPC New Moons Saturn JupiterIAU · iau.org
- Astronomers keep finding new moons of Jupiter and SaturnSpace.com · space.com
- SwRI-led Webb survey discovers new moon orbiting UranusSouthwest Research Institute · swri.org
- What is up with Planet NinePhysics Today · physicstoday.aip.org
- Planet Nine: is the search nearly overLive Science · livescience.com
- NASA says Mars rover discovered potential biosignature last yearNASA JPL · jpl.nasa.gov
- Perseverance rover reveals an ancient delta-lake system at Jezero craterScience / Caltech · authors.library.caltech.edu
- Prospects for life on Venus fadeScientific American · scientificamerican.com
- Life on Venus claim faces strongest challenge yetScientific American · scientificamerican.com
- New study on the origin of Saturn's ringsLive Science · livescience.com
- NASA greenlights 2028 launch for DragonflySpace.com · space.com
- NASA's Juno probe may have come to an endSpace.com · space.com
- Latest updates: BepiColombo's arrival at MercuryESA · esa.int
- The far side of the Moon was volcanically activeSmithsonian Magazine · smithsonianmag.com
- NASA Cassini study finds organics fresh from ocean of EnceladusNASA JPL · jpl.nasa.gov
- Juno flyover of IoSpace.com · space.com
- Bright spots on Ceres mystery solvedSky and Telescope · skyandtelescope.org
- Water ice estimates for the MoonPhysics Today · physicstoday.aip.org
- NASA's New Horizons finds evidence of recent liquid on Pluto's surfaceNASA · science.nasa.gov
- 30 years ago: Voyager 2's historic Neptune flybyNASA JPL · jpl.nasa.gov
- Jupiter's Great Red Spot is being squeezedLive Science · livescience.com
- Galileo at GanymedeScientific American · scientificamerican.com
- Dark pools on TitanESA · esa.int
- Cassini spacecraft buzzes Saturn moon TitanLive Science · livescience.com
Bu bölümün metni, yukarıdaki kaynakların bulgularının yeniden yazılmış bir özetidir ve onları okumanın yerini tutmaz. Bağlantılar dış web sitelerinde açılır.