Kuramsal öncüler: Tsiyolkovski, Goddard ve Oberth
DoğrulandıDoğrulandı Rus öğretmen ve kuramcı Konstantin Tsiyolkovski, 1895'te yapay bir uydunun olabilirliği üzerine yazdı; 1903'te de bir roketin son hızını başlangıç ve son kütlesine bağlayan bir matematiksel bağıntı yayımladı. Bu bağıntı bugün “roket denklemi” olarak adlandırılır. Newton hesaplarıyla farklı yüksekliklerde yörüngede kalmak için gereken hızı belirledi; uzay istasyonları ve çok kademeli roketler fikrini ortaya attı. Sovyet hükümeti 1921'de ona ömür boyu maaş bağladı ve o 1935'te öldü.
Doğrulandı Amerikalı fizikçi Robert Goddard 1914'te iki patent aldı; biri sıvı yakıtlı roket, diğeri çok kademeli katı yakıtlı roket içindi. 16 Mart 1926'da Massachusetts eyaletinin Auburn kentinde sıvı oksijen ve benzinle çalışan dünyanın ilk sıvı yakıtlı roketini fırlattı; uçuş kısaydı ve kaynaklar irtifasını yaklaşık 40 fit (12 metreye yakın) olarak bildirir. 1929'da roketi ilk kez barometre ve kamera içeren bir bilimsel yük taşıdı. Goddard 1930'larda çoğunlukla yalıtılmış biçimde çalıştı, 1940'ta orduya iş birliği önerdi ancak reddedildi ve 10 Ağustos 1945'te öldü.
Doğrulandı 1894'te Transilvanya'da doğan Hermann Oberth, roketler üzerine doktora tezini 1922'de Heidelberg Üniversitesi'nde sundu ve konunun marjinal niteliği nedeniyle tez kabul edilmedi. Tezi gezegenlerarası uzay yolculuğu üzerine bir kitaba dönüştürdü; bu kitap uzay uçuşu hakkındaki ilk genel teknik metin sayılır. Oberth 1929'da Fritz Lang'ın yönettiği “Ay'daki Kadın” filminin teknik danışmanıydı ve 1930'larda sıvı yakıtlı roket deneyleri yaptı. Wernher von Braun öğrencileri ve çalışma arkadaşları arasındaydı. Oberth Aralık 1989'da öldü.
Açık soru Tarihçiler bu üç ismi genellikle birbirinden bağımsız sayar; ancak her birinin ötekilerin çalışmalarından ne kadar haberdar olduğu ve katkılarının pratik roket mühendisliğinin oluşumundaki göreli ağırlığı tartışma konusu olmayı sürdürmektedir; kuram Tsiyolkovski ile Oberth'ten geldi, ilk sıvı yakıtlı deneme uçuşu ise Goddard'a aittir. Doğrulandı Tarih yazımı açısından önemli nokta, bu üç kişiden hiçbirinin Ay roketini kendisinin yapmamış olmasıdır. Onların rolü kuramsal ve deneysel temel atmaktı; büyük araçların yapımı sonradan çok daha fazla kaynağa sahip örgütlü devlet ve askerî ekiplere bırakıldı.
- 1903Tsiyolkovski'nin roket bağıntısını yayımlaması
- 16 Mart 1926Goddard'ın ilk sıvı yakıtlı roket fırlatışı
- 1922Oberth'in Heidelberg'deki tezinin reddedilmesi
V-2 roketi ve zorla çalıştırma
DoğrulandıDoğrulandı Alman ordusu, 1932'nin sonlarında askerî sıvı yakıtlı roketlerin geliştirilmesini Wernher von Braun'a verdi ve 1936'dan itibaren Baltık kıyısındaki Peenemünde'de gizli balistik füze programı başlatıldı. A-4 roketi 1944'te V-2 adıyla tanındı. Ağustos 1943'te Peenemünde'nin İngiliz hava bombardımanına uğramasından sonra roketlerin montajı, Nordhausen yakınlarındaki Mittelwerk adlı yeraltı fabrikasına taşındı ve burada toplama kampı mahkûmları çalıştırıldı.
Doğrulandı Buchenwald mahkûmları önce tünelleri genişletti ve Dora kampının çekirdeğini oluşturdu. Ağustos 1943'ten Nisan 1945'e kadar mahkûmlar yaklaşık 6000 V-2 roketi üretti. Mittelbau-Dora kamp kompleksine 60000'den fazla mahkûm gönderildi ve bu komplekste 20000'den fazla kişi hayatını kaybetti; Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi tarihçisi Michael Neufeld'in tahmini 20000 ile 25000 ölümdür. Yaklaşık 3000 mahkûm 1943–1944 kışının sonuna kadar Mittelwerk'te öldü ve ABD ordusu kampı 11 Nisan 1945'te özgürleştirdi.
Doğrulandı Neufeld'in tahminine göre Mittelwerk'teki V-2 üretimine en az 10000 ölüm atfedilebilir; oysa bu roket Londra, Anvers ve başka yerlerde beş bin küsur kişiyi öldürdü. Yani üretimin kurbanları, isabetlerin kurbanlarının yaklaşık iki katı olmuştur. Dora dışındaki üretimle ilişkili 10000 ölüme daha varılmış olabileceğini söyler, ancak hiçbir zaman resmî bir sayım yapılmamıştır. Açık soru Bu rakamların kesin aralığı her araştırmanın yöntembilimine bağlıdır ve araştırmacılar ayrıntılarda ayrışmaktadır.
Hipotez Neufeld, von Braun'un mahkûmların durumundan haberdar olduğuna güçlü biçimde inanır; von Braun fabrikayı en az on iki kez ziyaret etmişti. Tarih yazımı bu nedenle von Braun'u yalnızca siyasetten uzak bir bilim insanı olarak gösteren anlatıları yetersiz bulur. Bununla birlikte her mühendis ve yöneticinin ahlaki ve hukuki sorumluluk payı bilimsel tartışmalarda hâlâ dikkatle ayrıştırılmaktadır ve bu bölüm yargısal bir hüküm vermez. Doğrulandı Savaşı izleyen on yıllarda V-2'nin teknik başarısına odaklanan yaygın görüş, arşiv araştırmalarıyla giderek düzeltildi. Neufeld, V-2'yi askerî açıdan bir başarısızlık, teknoloji açısından bir başarı sayar; bu roket savaşın gidişatını değiştirmedi, ama ilk operasyonel balistik füzeydi ve hem Amerikan hem Sovyet programlarının teknik temelini etkiledi. Von Braun'un savaştan sonra da kullandığı profesörlük unvanı hakkındaki tartışma gibi bu çift yönlü mirasın yansımaları tarih yazımında hâlâ görülmektedir.
- yaklaşık 6000Mahkûm emeğiyle üretilen V-2 roketi
- 20000'den fazlaMittelbau-Dora kamp kompleksindeki ölümler
- 11 Nisan 1945Dora'nın özgürleştirilmesi
Korolyov ve von Braun: iki baş mühendis
DoğrulandıDoğrulandı Sergey Korolyov 12 Ocak 1907'de Jitomir'de doğdu ve 1931'de tepkili hareket araştırmaları için GIRD grubunu kurdu; bu grup ilk Sovyet sıvı yakıtlı roketlerini yaptı. 27 Haziran 1938'de Stalin dönemi tasfiyeleri sırasında tutuklandı ve 1940'ta zorunlu çalıştırmaya mahkûm edildi; kaynaklar cezanın süresini sekiz veya on yıl olarak yazar. Sonradan Tupolev'in tutuklu tasarım bürosuna nakledildi. Açık soru Kaynaklar, hapis süresi ve yeri konusunda ayrışmaktadır: bir kaynak Gulag'da dört aydan, bir diğeri Kolıma madenlerinde yaklaşık bir yıldan söz eder.
Doğrulandı Savaştan sonra Korolyov uzun menzilli balistik füzenin baş tasarımcısı oldu ve ilk kıtalararası balistik füze olan R-7'nin geliştirilmesi 20 Mayıs 1954'te Sovyet hükümetinin kararıyla onaylandı. İlk fırlatışı 15 Mayıs 1957'de başarısız oldu, ilk başarılı uçuş 21 Ağustos 1957'de gerçekleştirildi; R-7 ve aynı ailenin bir roketi Sputnik 1'i yörüngeye taşıdı. Kimliği devlet sırrıydı ve ameliyat sırasındaki bir komplikasyon sonucu öldüğü 14 Ocak 1966'ya kadar kamuoyunca hemen hiç bilinmedi. Sputnik, Vostok ve Soyuz'un perde arkasındaki isimdi ve Ay roketi N-1'i önermişti.
Doğrulandı Wernher von Braun savaştan sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne götürüldü ve Redstone Arsenal'de orduyla çalıştı; ekibi, Sputnik'ten sonra Donanma'nın Vanguard projesinin yerine Explorer projesini yürüttü. Daha sonra NASA'da belirleyici bir mühendis oldu ve Amerika'nın büyük roketlerinin gelecekteki yolunu biçimlendirdi. Açık soru Tarihçiler, her iki tarafın başarılarının ne ölçüde bireye, ne ölçüde kurumlara ve bütçeye bağlı olduğunu sormayı sürdürmektedir; bu iki mühendisin karşılaştırılması hem teknik dehayı hem de her birinin siyasi ve ahlaki bağlamını göz önünde tutmalıdır.
Doğrulandı Her iki mühendis de kariyerine askerî roket projeleriyle başladı ve ikisi de sonunda sivil uzay programlarını ilerletti. Fark şuydu ki Korolyov'un adı ölümüne dek gizli kaldı, von Braun ise Amerika'da kamusal bir figür hâline geldi. Bu fark, uzay yarışı tarihinin iki ülkede anlatılış biçimini hâlâ etkilemektedir.
- 21 Ağustos 1957R-7'nin ilk başarılı fırlatılışı
- 14 Ocak 1966Korolyov'un ölümü
Soğuk Savaş bağlamı
DoğrulandıDoğrulandı Uzay yarışı, iki süper gücün askerî rekabetinden ayrı değildi. Uyduyu yukarı çıkaran roket, bir nükleer başlığı başka bir kıtaya göndermek için gereken teknolojiyi de sağlıyordu ve Amerikan halkı Sputnik'ten sonra tam da bundan korkuyordu. NASA, Sputnik'in yalnızca kamuoyunu şaşırtmakla kalmayıp Sovyet füze yeteneğine yönelik kaygıyı da uyandırdığına işaret eder.
Doğrulandı Sovyetler uzay programının propaganda değerini çok erken kavradı ve görevleri, başarıları kesinleşmedikçe genellikle duyurmadı. Amerika'da da ABD Senatosu ve Lyndon Johnson gibi siyasi liderler Sputnik'ten sonra geniş oturumlar düzenledi ve bu süreç NASA'nın kurulmasına ve ulusal uzay politikasına yol açtı. 1967'de Dış Uzay Antlaşması imzalandı; bu antlaşma yörüngeye nükleer silah ve kitle imha silahları yerleştirilmesini, Ay ile gök cisimlerinde askerî üs kurulmasını yasakladı ve uzayın barışçıl kullanımını vurguladı.
Açık soru Tarihçiler bilimsel güdünün siyasi güdüye oranı konusunda ayrışır. Bazıları Apollo'yu her şeyden önce ulusal itibar aracı sayar, bir başka grup ise Soğuk Savaş öncesindeki bilimsel ve mühendislik köklerini vurgular. Bu bölüm her iki görüşü de mümkün sayar ve birinin ağır bastığına dair kesin bir iddiayı kabul etmez.
Doğrulandı Olaylar zinciri, bir tarafın her başarısının öteki tarafta siyasi bir tepki doğurduğunu gösterir: Sputnik NASA'nın kurulmasına, Gagarin'in uçuşu Kennedy'nin 25 Mayıs 1961'de Kongre'den Ay programı istemesine, Vanguard'ın ilk başarısızlıkları ise uydunun Ordu ekibine verilmesine yol açtı. Tarihçiler bu eylem ve tepki örüntüsünü dönemle ilgili araştırmaların en istikrarlı bulgularından sayar, ancak şiddeti konusunda ayrışırlar.
- 1967Dış Uzay Antlaşması'nın imzalanması
Sputnik ve Layka
DoğrulandıDoğrulandı Sovyetler Birliği 4 Ekim 1957'de Sputnik 1'i fırlattı; kütlesi 83.6 kilogram, çapı yaklaşık 58 santimetre olan bu uydu Dünya çevresindeki her turu yaklaşık 96 ila 98 dakikada tamamlıyordu. Kütlesi, Vanguard programının 3.5 librelik yükünden çok daha fazlaydı. Ardından Sovyetler, 3 Kasım 1957'de kütlesi 508.3 kilogram olan Sputnik 2'yi, Layka adlı bir köpekle birlikte yörüngeye gönderdi.
Doğrulandı Layka, Dünya yörüngesine ulaşan ilk canlıydı. İlk Sovyet raporları, onun birkaç gün yaşadığını ve oksijen bitmeden zehirli yemekle sakin biçimde öldürüldüğünü söylüyordu. 2002'de Dimitri Malaşenkov bu anlatımın doğru olmadığını açıkladı; Layka fırlatmadan yaklaşık beş ila yedi saat sonra aşırı ısı ve stres nedeniyle ölmüştü. Bolşevik Devrimi'nin kırkıncı yıldönümüne denk getirilen fırlatma baskısı yüzünden hazırlık titizliğinin azalması, gerekçe olarak gösterilen nedendir. Uydu 14 Nisan 1958'de atmosferde yandı.
Açık soru Isı kontrol sisteminin kusurunun kesin ayrıntıları ve karar vericilerin fırlatmadan önce Layka'nın ölme olasılığından ne kadar haberdar olduğu, arşiv belgelerinden hâlâ tam olarak aydınlatılmış değildir. Konu daha çok uzay programında hayvan deneylerinin etiği tartışmasıyla ilgilidir.
Doğrulandı Sputnik 1'in önemi kütlesinde ve yörüngesinde değil, R-7 roketinin ağır bir yükü yörüngeye çıkarabildiğini göstermesindeydi. Aynı kapasite, kütlesi yaklaşık altı kat olan Sputnik 2'nin fırlatılmasında yeniden görüldü. Buna karşılık Explorer 1 yalnızca 14 kilogramdı ve bu kütle farkı Amerikan kamuoyunda ve Kongre tartışmalarında geniş yankı buldu.
- 83.6 kilogramSputnik 1'in kütlesi
- 508.3 kilogramSputnik 2'nin kütlesi
- 3 Kasım 1957Layka'nın fırlatılması
Explorer 1 ve NASA'nın kuruluşu
DoğrulandıDoğrulandı Vanguard'ın ilk denemesi 6 Aralık 1957'de fırlatma rampasında patlayarak başarısız oldu ve sonraki aylarda birkaç fırlatma daha sonuçsuz kaldı; Vanguard 1 ancak 17 Mart 1958'de başarılı oldu. Sputnik'ten sonra ABD Savunma Bakanlığı, Redstone'daki von Braun ekibinin Explorer'ı hazırlamasına izin verdi. Kütlesi 14 kilogram olan Explorer 1, 31 Ocak 1958'de yörüngeye ulaştı ve aleti Van Allen radyasyon kuşaklarını ortaya koydu.
Doğrulandı Eisenhower, 13 Kasım 1957'de ilk kez açıkça uzay için sivil bir kurum kurulmasından söz etti. Kongre Ulusal Havacılık ve Uzay Yasası'nı Temmuz 1958'de kabul etti ve Eisenhower yasayı 29 Temmuz'da imzaladı. NASA, NACA kurumundan ve diğer kuruluşlardan oluştu ve 1 Ekim 1958'de resmen çalışmaya başladı.
Doğrulandı NASA'nın ilk insanlı programı olan Mercury Projesi'nde altı astronotla altı insanlı uçuş yapıldı ve uçuşlarının toplam süresi 53 saat 55 dakika 27 saniyeydi. Açık soru Tarihçiler, Explorer'ın mı yoksa Sputnik'in mi Amerikan siyasetini daha çok etkilediği ve NASA'nın Kennedy'nin sonraki konuşmaları olmadan da aynı ölçüde iddialı olup olmayacağı konusunda ortak bir görüşe sahip değildir.
- 31 Ocak 1958Explorer 1'in fırlatılması
- 1 Ekim 1958NASA'nın resmen çalışmaya başlaması
Uzaydaki ilk insanlar: Gagarin, Shepard, Glenn ve Tereşkova
DoğrulandıDoğrulandı 27 yaşındaki Yuri Gagarin, 12 Nisan 1961'de Vostok 1 uzay aracıyla uzaya giden ilk insan oldu. Uçuşu tam bir yörünge turu içeriyordu ve fırlatmadan inişe yaklaşık 108 dakika sürdü. Üç hafta sonra, 5 Mayıs 1961'de Alan Shepard, Mercury–Redstone 3 (Freedom 7) ile uzaydaki ilk Amerikalı oldu; uçuşu yörüngesel değil balistikti, 15 dakika 28 saniye sürdü ve yaklaşık 490 kilometre menzile sahipti.
Doğrulandı Kennedy, 25 Mayıs 1961'de Kongre'den, on yıl bitmeden insanı Ay'a indirip sağ salim geri getirecek bir programın bütçesini karşılamasını istedi. John Glenn, 20 Şubat 1962'de Friendship 7 ile Dünya çevresinde üç tur attı, bunu 4 saat 55 dakika 23 saniyede tamamladı ve yörüngeye çıkan ilk Amerikalı oldu.
Doğrulandı Valentina Tereşkova, 16 Haziran 1963'te Vostok 6 ile uzaydaki ilk kadın oldu. 48 turu yaklaşık 71 saatte tamamladı, pilotluk eğitimi yoktu ve paraşütçülük deneyimi nedeniyle seçilmişti. Valeri Bıkovski iki gün önce Vostok 5 ile fırlatılmıştı ve iki uzay aracı birbirine 4.5 kilometreye kadar yaklaştı; ikisi de 19 Haziran'da indi. Açık soru Tarihçiler, bir kadının seçilmesinin siyasi nedenleri ve bu kararın Sovyet programındaki kalıcılığı konusunda hâlâ tartışmaktadır.
Doğrulandı Mercury Projesi toplamda altı insanlı uçuş yaptı. Glenn'in uçuşu ilk Amerikan yörünge uçuşuydu ve uçuş süresi bakımından Amerika'yı hâlâ Sovyetler'in geride gösteriyordu. Tereşkova'nın uçuşu da Vostok 5 ile eş zamanlı yapıldı ve Sovyetler'in iki uzay aracını birbirine yakın yörüngelerde yönlendirebildiğini gösterdi. Bu uçuşlar, Ay'a ilişkin sonraki kararlar için gereken teknik ve siyasi zemini hazırladı.
- 108 dakikaGagarin'in uçuş süresi
- 15 dakika 28 saniyeShepard'ın balistik uçuşu
- 48 turTereşkova'nın uçuşu
İlk uzay yürüyüşü ve Gemini programı
DoğrulandıDoğrulandı Aleksey Leonov, 18 Mart 1965'te Voshod 2 uzay aracından dışarı çıktı ve tarihin ilk uzay yürüyüşünü yaklaşık 12 dakika boyunca gerçekleştirdi. Uzay giysisi boşlukta öyle şişti ki hava kilidine geri dönmek zorlaştı; havanın bir kısmını boşaltarak giysiyi küçülttü ve içeri girmeyi başardı. Bu olay gerçek bir tehlike taşıyordu ve boyutlarını ancak sonraki raporlar ortaya koydu.
Doğrulandı NASA'nın Gemini programı Mercury ile Apollo arasında bir köprüydü ve 1965 ile 1966'da on insanlı uçuş gerçekleştirdi. Yörüngede buluşma, iki uzay aracının kenetlenmesi ve uzay yürüyüşü gibi Apollo'nun temel teknolojileri bu programda denendi. Açık soru Gemini incelemesinin bu bölümü, uzay yolculuğu tarihine ilişkin genel bilgiye dayanır ve ayrıntıları (uçuşların kesin sırası gibi) bu bölümde yeni açılmış bir kaynaktan doğrulanmamıştır.
Doğrulandı Bu dönem, yarışın yalnızca ilkler üzerine olmadığını gösterdi; her iki taraf da onlarsız Ay'a inişin imkânsız olacağı becerileri öğrenmek zorundaydı. Tarihçiler mühendislik felsefesindeki farka da dikkat çeker: Sovyetler daha çok otomasyona, Amerika ise pilot kontrolüne vurgu yaptı; ancak bu genelleme kesin değildir ve karşıt örnekler de vardır.
- 18 Mart 1965İlk uzay yürüyüşü
- 12 dakikaLeonov'un uzay yürüyüşünün süresi
Luna programı ve insansız Ay keşfi
DoğrulandıDoğrulandı Luna 2, 1959'da Ay'a çarpan ilk uzay aracı oldu ve Luna 3 aynı yıl Ay'ın arka yüzünün ilk görüntülerini gönderdi. Luna 9, 1966'da Ay'a ilk başarılı yumuşak inişi yaptı ve yüzeyin görüntülerini üç gün boyunca iletti.
Doğrulandı Luna 16, 1970'te Ay toprağını Dünya'ya getiren ilk insansız uzay aracıydı. Luna 17, ilk Ay gezgini Lunohod 1'i taşıdı ve yüzeyin canlı görüntülerini gönderdi; ikinci Ay gezgini 1973'te gitti. Luna 24, 1976'da yaklaşık iki metre derinlikten bir örnek aldı.
Açık soru Tarihçiler, bu robotik görevlerin insanlı inişin uygun bir alternatifi mi yoksa insanlı yarışta uğranılan yenilgiden sonra itibarı korumaya yönelik bir çaba mı olduğu konusunda ortak bir görüşe sahip değildir. Luna 16 örneğinin kesin kütlesi, bu bölümün açılan kaynağında belirtilmemiştir ve bilerek tahmini bir sayı verilmemiştir.
Doğrulandı Luna'nın önemi, birçok bilimsel görevin insan hayatını tehlikeye atmadan mümkün olabileceğini göstermesindedir. Luna 24'ün iki metre derinlikten örnek alması, Sovyetler'in getirdiği alt katmanlardan ilk örnekti ve Ay gezgilerinin uzaktan uzun süreli çalışma imkânını göstermesi, sonradan modern robotik keşiflerde de tekrarlanan bir fikirdi.
- 1966Ay'a ilk yumuşak iniş (Luna 9)
- 1970Bir insansız aracın Ay toprağını ilk kez geri getirmesi
Apollo 1 yangınından Apollo 8'e
DoğrulandıDoğrulandı 27 Ocak 1967'de, AS-204 görevi için fırlatma rampasında yapılan bir test sırasında 012 numaralı komuta kapsülünde yangın çıktı ve Virgil Grissom, Edward White ve Roger Chaffee hayatını kaybetti. Langley Merkezi müdürü Floyd Thompson başkanlığındaki yedi kişilik inceleme kurulu raporunu Nisan 1967'de tamamladı. Kurulun önerileri, tasarım ve mühendislikte köklü değişikliklere, test planlamasının, test disiplininin, üretimin ve kalite kontrolün düzeltilmesine yol açtı. Görev, Apollo 1 mürettebatının anısına bu adla anıldı.
Doğrulandı İlk insanlı uçuş olan Apollo 7, 11 Ekim 1968'de başladı. Apollo 8, 21 Aralık 1968'de Frank Borman, Jim Lovell ve Bill Anders ile fırlatıldı; Saturn 5'in ilk insanlı uçuşuydu ve insanların başka bir gök cisminin yörüngesine ilk kez ulaşmasıydı. 24 Aralık'ta Ay yörüngesine girdiler, çevresinde 10 kez döndüler ve 27 Aralık'ta Pasifik Okyanusu'na indiler.
Doğrulandı Ay modülündeki gecikme, NASA'nın planı değiştirmesine ve Apollo 8'i Ay modülü olmadan Ay yörüngesine göndermesine yol açtı. Açık soru Sovyetler'in önüne geçilememe endişesinin bu değişiklik kararında ne ölçüde rol oynadığı tarih yazımında tartışılmıştır; bu bölüm yalnızca modül gecikmesini belgelenmiş etken olarak kabul eder. Yangının nedenine ilişkin teknik ayrıntılar (kıvılcım, saf oksijen atmosferi ve yanıcı malzemeler) bu bölümde inceleme kurulunun asıl raporundan açılmamıştır.
- 27 Ocak 1967Apollo 1 yangını
- 21–27 Aralık 1968Apollo 8 uçuşu
- 10Apollo 8'in Ay çevresindeki tur sayısı
Apollo 11 ve Apollo programının bütünü
DoğrulandıDoğrulandı Apollo 11, Neil Armstrong, Edwin “Buzz” Aldrin ve Michael Collins ile 16 Temmuz 1969'da Florida eyaletinden fırlatıldı. İniş, 20 Temmuz'da, fırlatmadan 102 saat 47 dakika 11 saniye sonra Sükûnet Denizi'nde gerçekleşti. Armstrong yüzeye yaklaşık olarak ABD doğu saatiyle akşam 10:56'da ayak bastı ve Aldrin yaklaşık yirmi dakika sonra ona katıldı. Ay'da geçirilen toplam süre yaklaşık 21 saat 36 dakikaydı; başka bir kaynak 21 saat 38 dakika verir. Geri getirilen örnek yaklaşık 21.5 ila 21.8 kilogram (22 kilograma yakın) kaya ve topraktı ve dönüş 24 Temmuz'da Pasifik Okyanusu'na iniş ile tamamlandı.
Doğrulandı NASA, 1968'deki Apollo 7'den 1972'deki Apollo 17'ye kadar on bir insanlı Apollo uçuşu gerçekleştirdi ve bu uçuşlarda 33 astronot görev aldı. Bunlardan 24'ü Ay'a gitti ve 12'si Ay'da yürüdü. Altı başarılı iniş görevi, Apollo 11, 12, 14, 15, 16 ve 17, 1969 ile 1972 arasında gerçekleştirildi. Apollo 13, Nisan 1970'te iniş yapamadı ve yalnızca mürettebatın ve Dünya'daki ekibin ustalığı sayesinde geri döndü. Apollo 17, 7 Aralık 1972'de fırlatıldı ve Eugene Cernan ile Harrison Schmitt bugüne dek Ay'da yürüyen son kişiler oldu.
Doğrulandı Astronotlar toplamda kaya, karot, kum ve toz dahil 382 kilogram ay maddesi getirdi. Apollo projesinin 1960 ile 1973 arasındaki maliyeti, nominal olarak 25.8 milyar dolar ve 2025 değeriyle yaklaşık 309 milyar dolar olarak tahmin edilir; harcamalar, ilk inişten üç yıl önce, 1966'da zirveye ulaştı. Açık soru Apollo 11 örneğine ilişkin 21.36/21.38 saat ve 22/23 kilogram farkı, ikincil kaynakların ayrıntılarda farklılaştığını gösterir; kesin atıf için NASA'nın asıl kayıtlarına başvurulmalıdır.
Doğrulandı Seferlerden sonra Dünya'ya ulaşan Ay örnekleri Johnson Uzay Merkezi'nde saklanır ve dünyanın dört bir yanındaki araştırmacılara verilir. Bu örnekler, bilim insanlarının Ay'ın yaşı ve yapısı hakkındaki kavrayışını değiştirdi. Altı iniş görevi farklı bölgeleri kapsadı ve Apollo 17, profesyonel jeolog Harrison Schmitt'i içeriyordu. Apollo 17, insanı Ay yüzeyine götüren bugüne dek son görevdir.
- 11İnsanlı Apollo uçuşu
- 24Ay'a giden astronot
- 12Ay'da yürüyen astronot
- 25.8 milyar dolarApollo projesinin nominal maliyeti
N1'in başarısızlığı ve Sovyet Ay programının sonu
DoğrulandıDoğrulandı Korolyov'un Ocak 1966'daki ölümü Sovyet programı için büyük bir darbeydi. Halefi Vasili Mişin, onun örgütsel becerisine ve siyasi nüfuzuna sahip değildi. Sovyet iniş programı N1 roketine ve L3 uzay aracına dayanıyordu. 1969 ile 1972 arasındaki dört N1 fırlatması başarısız oldu ve bunların en çarpıcısı Temmuz 1969'da fırlatma rampasındaki patlamaydı. N1 hiçbir zaman başarıyla fırlatılamadı ve program Mayıs 1974'te iptal edildi.
Doğrulandı Sovyetler ayrıca insansız Zond Ay çevresi seyahatlerini de denedi. Zond 5, Eylül 1968'de iki kaplumbağayla Ay'ın çevresinde dönüp geri geldi; Zond 6, Kasım 1968'de kabin basıncını kaybetti ve inişte düştü. Zond'un insanlı uçuşu Mart 1969'da süresiz ertelendi. Zond 7 ve 8, 1969 ve 1970'te bilimsel açıdan başarılıydı. Bir L3 yapıldı ve onun için üç astronot eğitildi.
Açık soru Tarihçiler başarısızlığın nedenlerini birleşik sayar: yeterli motor ve yer testinin bulunmaması, dağınık bütçe, tasarım büroları arasındaki rekabet ve bütünleşik liderliğin yitirilmesi. Her etkenin göreli ağırlığı hâlâ tartışmalıdır ve bu bölüm aralarında kesin bir sıralama yapmaz.
- 4Başarısız N1 fırlatması (1969–1972)
- Mayıs 1974N1 programının iptali
Yarışın sonu ve Apollo–Soyuz
DoğrulandıDoğrulandı Kennedy, 1963'te ortak bir uzay iş birliği önermişti. 1967 ve 1968 antlaşmaları astronotların kurtarılmasını ve uzay nesnelerinin geri verilmesini düzenledi. 1970'teki Apollo 13 krizi sırasında Sovyetler yardım teklif etti. Thomas Paine ile Mstislav Keldış'in aynı yıldaki yazışması, ortak kurtarma üzerine resmî olmayan görüşmelere yol açtı. 1971'de Amerika kenetlenme donanımının testini önerdi ve resmî anlaşma 1972'de SALT müzakereleriyle eş zamanlı olarak imzalandı.
Doğrulandı Soyuz 15 Temmuz 1975'te Baykonur'dan, Apollo ise yaklaşık yedi saat sonra Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı. İki uzay aracı 17 Temmuz'da kenetlendi ve astronotlar kapıları açtı. Soyuz mürettebatı Aleksey Leonov ile Valeri Kubasov, Apollo mürettebatı ise Thomas Stafford, Vance Brand ve Deke Slayton'dı. İkinci ayrılma 19 Temmuz'da gerçekleşti, Soyuz 21 Temmuz'da Sovyetler Birliği'nde, Apollo ise 24 Temmuz'da Hawaii yakınlarında indi. Ortak deneyler arasında yapay güneş tutulması ve morötesi soğurma vardı.
Doğrulandı İki uzay aracı farklı atmosferler kullanıyordu; Soyuz azot ve oksijen karışımı, Apollo ise daha düşük basınçta saf oksijen. Mühendisler bu sorun için bir kenetlenme modülü tasarladı. Bu projenin deneyimi, sonradan Shuttle–Mir programlarına ve Uluslararası Uzay İstasyonu'na katkıda bulundu. Açık soru Tarihçiler, Apollo–Soyuz'un yumuşamanın bir sonucu mu yoksa etkenlerinden biri mi olduğu konusunda hemfikir değildir.
Doğrulandı Bu görev, Sovyetler'i ilk kez uzay aracını ve eğitim merkezlerini, aralarında gazetecilerin de bulunduğu Amerikalı ziyaretçilere göstermek zorunda bıraktı. Bazı tarihçiler bunu yarışın sona erişinin sembolü sayar, ancak diğerleri askerî ve uzay rekabetinin başka biçimlerde sürdüğünü hatırlatır. Her iki görüş de kanıtlarla uyumludur ve bu bölüm aralarında hüküm vermez.
- 17 Temmuz 1975Apollo ile Soyuz'un kenetlenmesi
- 1972Projenin resmî anlaşması
Tarih yazımındaki tartışmalar
Açık soruAçık soru İlk tartışma, V-2 programındaki ahlaki sorumlulukla ilgilidir. Neufeld, von Braun'un haberdar olmasının muhtemel olduğuna ve sorumluluğunun göz ardı edilemeyeceğine inanır; diğerleri ise totaliter bir rejimde mühendislerin yetkisinin sınırlılığını vurgular. Bu bölüm belgelenmiş kanıtları aktarır ve nihai yargıyı sonraki araştırmalara bırakır.
Açık soru İkinci tartışma, Layka'nın akıbeti ve farklı on yıllarda Sovyet resmî anlatımlarının doğruluğuyla ilgilidir. İlk anlatım 2002 raporundan esaslı biçimde ayrılır ve tarihçiler tüm resmî iddiaların arşiv belgeleriyle yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini vurgular.
Açık soru Üçüncü tartışma, Sovyetler'in Ay yarışındaki başarısızlığının etkenleriyle ilgilidir: Korolyov'un ölümünün rolü, kaynakların dağınıklığı, tasarımcıların anlaşmazlığı ve geç kalmış siyasi karar. Bu etkenlerden hiçbiri tek başına yeterli sayılmaz. Son olarak bu bölümdeki tüm rakamların ikincil kaynakları vardır ve ayrışma durumunda aralık veya rakam çeşitliliği belirtilmiştir.
- 3Tarih yazımındaki başlıca tartışma ekseni
Zaman çizelgesi
19 olay- 1903Tsiyolkovski roket bağıntısını yayımlarDoğrulandı
- 16 Mart 1926Goddard ilk sıvı yakıtlı roketi Auburn'da fırlatırDoğrulandı
- Ağustos 1943Peenemünde bombalanır ve V-2 üretimi Mittelwerk yeraltı fabrikasına taşınırDoğrulandı
- 11 Nisan 1945ABD ordusu Mittelbau-Dora kampını özgürleştirirDoğrulandı
- 21 Ağustos 1957R-7'nin ilk başarılı fırlatılışıDoğrulandı
- 4 Ekim 1957Sputnik 1'in fırlatılmasıDoğrulandı
- 3 Kasım 1957Sputnik 2 ve Layka'nın fırlatılmasıDoğrulandı
- 31 Ocak 1958Explorer 1'in fırlatılmasıDoğrulandı
- 1 Ekim 1958NASA'nın resmen çalışmaya başlamasıDoğrulandı
- 12 Nisan 1961Gagarin'in yörünge uçuşuDoğrulandı
- 5 Mayıs 1961Shepard'ın balistik uçuşuDoğrulandı
- 16 Haziran 1963Tereşkova'nın uçuşuDoğrulandı
- 18 Mart 1965Leonov'un ilk uzay yürüyüşüDoğrulandı
- 27 Ocak 1967Apollo 1 yangınıDoğrulandı
- 21 ila 27 Aralık 1968Apollo 8 Ay'ın çevresinde dönerDoğrulandı
- 20 Temmuz 1969Apollo 11'in Ay'a inişiDoğrulandı
- 7 ila 19 Aralık 1972Apollo 17, son iniş göreviDoğrulandı
- Mayıs 1974N1 programının iptaliDoğrulandı
- 17 Temmuz 1975Apollo ile Soyuz'un kenetlenmesiDoğrulandı
Yaygın yanlış inanışlar
Ay'a iniş bir stüdyoda çekildi.
NASA'nın Eylül 2011'de yayımladığı Ay Keşif Yörünge Aracı (LRO) kamerasının görüntüleri, Apollo 12, 14 ve 17 bölgelerinde astronotların ayak izlerini, Ay arabasının tekerlek izlerini ve geride bırakılan ekipmanı gösterir. Altı başarılı iniş, 382 kilogram örnek ve programda çalışan on binlerce kişi, böyle bir komployu son derece olasılık dışı kılar.
Sputnik değersiz, yalnızca propaganda amaçlı bir uyduydu.
83.6 kilogram kütleli Sputnik 1, Sovyetler'in güçlü bir roketi olduğunu gösterdi ve bu kapasite Amerika'da yaygın bir askerî kaygı uyandırdı; bunun sonucu NASA'nın kurulması ve bilim politikasının değişmesi oldu.
Von Braun yalnızca siyasetten uzak bir bilim insanıydı.
Neufeld gibi tarihçiler, onun yeraltı fabrikasını en az on iki kez ziyaret ettiğini ve mahkûmların koşullarından haberdar olduğunu gösterir; V-2 üretiminin kurbanlarının sayısı, isabetlerinin kurbanlarından fazladır.
Layka yörüngede birkaç gün yaşadı ve sakin biçimde öldü.
İlk Sovyet anlatımı böyleydi, ancak 2002'de Malaşenkov, Layka'nın fırlatmadan yaklaşık beş ila yedi saat sonra ısı ve stres nedeniyle öldüğünü söyledi.
Apollo 13 Ay'a indi ya da başarısız oldu.
Apollo 13, Nisan 1970'te iniş yapmadı, ancak mürettebat sağ salim geri döndü; başarılı inişler yalnızca altı görevdi (11, 12, 14, 15, 16, 17).
Sovyetler'in hiçbir zaman Ay programı olmadı.
Sovyetler'in N1 ve L3 programı vardı ve astronotlar eğitti, ancak dört N1 fırlatması başarısız oldu ve program Mayıs 1974'te iptal edildi.
Açık sorular
Henüz kesin yanıtı yok- Wernher von Braun'un Mittelwerk'teki zorla çalıştırmaya ilişkin farkındalığının ve sorumluluğunun kesin payı nedir?
- Dora kompleksindeki ölüm tahminleri neden 20000 ile 25000 arasında değişiyor ve kesin bir sayım mümkün mü?
- Korolyov'un ölümünün, bütçe yetersizliğinin ve tasarımcı rekabetinin N1'in başarısızlığındaki göreli payı nedir?
- Apollo 8 yalnızca Ay modülündeki gecikme nedeniyle mi değiştirildi, yoksa Sovyetler'den duyulan kaygı da rol oynadı mı?
- Korolyov'un hapis süresi ve yeri tam olarak nedir (Gulag'da dört ay mı, yoksa Kolıma'da yaklaşık bir yıl mı)?
- Luna'nın robotik görevleri insanlı inişin gerçek bir alternatifi miydi?
Sık sorulan sorular
83.6 kilogram kütleli Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de Sovyetler tarafından fırlatıldı ve Dünya çevresinde yaklaşık her 96 ila 98 dakikada bir tur attı.
On iki astronot, 1969 ile 1972 arasında Apollo 11, 12, 14, 15, 16 ve 17 olmak üzere altı görevde.
Apollo örneklerinin toplamı yaklaşık 382 kilogramdı; yalnızca Apollo 11 yaklaşık 22 kilogram (yaklaşık 21.5 ila 21.8) getirdi.
1960 ile 1973 arasında nominal olarak yaklaşık 25.8 milyar dolar; bu, 2025 değeriyle yaklaşık 309 milyar dolara denk gelir.
1969 ile 1972 arasındaki dört fırlatma başarısız oldu. Tarihçiler nedenlerin teknik ve örgütsel sorunlarla Korolyov'un liderliğinin yitirilmesinin birleşimi olduğunu düşünür.
17 Temmuz 1975'te iki uzay aracını yörüngede kenetleyen ve 1972 anlaşmasının sonucu olan ortak Amerikan–Sovyet görevi.
16 Haziran 1963'te Vostok 6 ile uçan ve 48 turu yaklaşık 71 saatte tamamlayan Valentina Tereşkova.
Kaynaklar
30 kaynak- Sputnik and the Dawn of the Space AgeNASA History · nasa.gov
- Sputnik chronologyNASA History · nasa.gov
- From Sputnik to ApolloEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- Space RacePBS American Experience · pbs.org
- Apollo 11 flight planUS National Archives · archives.gov
- Moon landing: just the factsEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- Wonder weapons and slave laborSmithsonian National Air and Space Museum · airandspace.si.edu
- Conversation with Michael J. Neufeld on von BraunHistoryNet · historynet.com
- Historical background of Mittelbau-DoraUniversity of Alabama in Huntsville · dora.uah.edu
- Dr. Robert H. Goddard, American Rocketry PioneerNASA · nasa.gov
- Ideas of Space Flight from the Early 20th CenturyEast Tennessee State University · faculty.etsu.edu
- LaikaEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- The Soviet response to ApolloEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- 50 years of spacewalksEuropean Space Agency · esa.int
- 45 years ago: historic handshake in spaceNASA History · nasa.gov
- Valentina TereshkovaEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- Apollo 1NASA History · nasa.gov
- Apollo 8: Christmas at the MoonNASA · nasa.gov
- How much did the Apollo program cost?The Planetary Society · planetary.org
- Luna space probeEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- Apollo-Soyuz Test Project overviewNASA History · nasa.gov
- I see Earth! It is so beautiful!European Space Agency · esa.int
- Mercury manned flights summaryNASA (archived) · webarchive.library.unt.edu
- NASA unveils new detailed photos of Apollo moon landing sitesScientific American · scientificamerican.com
- Sergei Korolev: father of the Soviet Union's success in spaceEuropean Space Agency · esa.int
- Sergei P. KorolevNASA History · nasa.gov
- Alan ShepardSmithsonian National Air and Space Museum · airandspace.si.edu
- Project ApolloThe Planetary Society · planetary.org
- Apollo lunar samplesNASA Astromaterials, Johnson Space Center · ares.jsc.nasa.gov
- Apollo space programEncyclopaedia Britannica · britannica.com
Bu bölümün metni, yukarıdaki kaynakların bulgularının yeniden yazılmış bir özetidir ve onları okumanın yerini tutmaz. Bağlantılar dış web sitelerinde açılır.