Yazıdan önceki gökyüzü: anıtlar ve Nebra Diski
HipotezDoğrulandı Örgütlü gökyüzü gözleminin en eski kanıtları, yazıdan önce inşa edilmiş yapılardan ve nesnelerden gelir. Stonehenge'de büyük sarsen taşları yaklaşık MÖ 2500'de dikildi ve yapının ana ekseni, yaz gündönümünde Güneş'in doğuşunu ve kış gündönümünde batışını çerçeveler. Saha incelemeleri, bu eksen üzerinde yer alan taşların daha özenle işlendiğini göstermiştir; yapının giriş yolu da aynı eksenle aynı yöndedir. Yapı, yaklaşık MÖ 3000 ile 1520 arasındaki dönemde çeşitli evrelerde inşa edildi ve yeniden düzenlendi.
Hipotez Bu hizalanmaların ne amaçla yapıldığı yorumsal bir sorudur. British Museum, yapının büyük olasılıkla bir takvimden fazlası olduğunu ve ritüel bir anlam taşıdığını hatırlatır; önceki evreden kalma yaklaşık 150 kişiye ait yakılmış kalıntılar, gündönümlerinin belki de ataları anma fırsatı olduğunu düşündürür. Dolayısıyla Güneş ile hizalanma belgelidir, ancak Stonehenge için “gözlemevi” ifadesi modern bir yorumdur ve bugünkü anlamıyla sistematik araştırma olarak anlaşılamaz.
Hipotez Nebra Gök Diski bir başka örnektir. Disk, 1999'da Almanya'da bir tepede metal dedektörüyle bulundu; güvenilir bir arkeolojik bağlamı olmadığından, yaklaşık MÖ 1600 tarihi, birlikte bulunan kılıçların ve baltaların stiline dayanılarak belirlenmiştir. Üzerinde bir hilal, bir disk, yaklaşık 23 yıldız ve birçok kişinin Ülker olarak kabul ettiği bir yıldız kümesi görülür; kenarlardaki iki altın yay da birbirinden yaklaşık 82 derece uzaktadır ve bu, söz konusu enlemde Güneş'in gündönümlerindeki hareket aralığıyla uyumlu sayılmıştır. 2004'te sahte olduğu iddiası ortaya atıldı, ancak sonraki testler, bakırın Avusturya Alpleri'ndeki bir madene kadar izlenmesi dahil, özgünlüğünü doğruladı. Üçüncü yay dahil her bir motifin anlamı hâlâ tartışmalıdır.
Açık soru Bu buluntularda “gözlem” ile “simgeleştirme” arasındaki sınır belirsizdir. Bir yapının doğuş noktasıyla hizalanması, yapıcılarının o noktayı tanıdığını gösterir; ancak hareketleri kaydedip öngörüp öngörmedikleri ya da yalnızca o zamanda tören yapıp yapmadıkları konusunda yazılı bir belge yoktur ve bu nedenle argümanlar kaçınılmaz olarak dolaylıdır.
- ≈MÖ 2500Stonehenge'de sarsen taşlarının dikilmesi
- 1999Nebra Gök Diski'nin keşif yılı
- ≈82°Nebra Diski'ndeki iki yan yay arasındaki açısal uzaklık
Antikythera Mekanizması'ndan Yunan dünyasında Dünya'nın ölçülmesine
Açık soruDoğrulandı 1901'de dalgıçlar, Girit yakınlarındaki bir geminin enkazında bugün Antikythera Mekanizması adıyla bilinen bronz parçalar buldu. Müze raporlarına göre aşınmış yaklaşık 82 parça ve 37 dişli günümüze ulaşmıştır; alet Güneş'in ve Ay'ın hareketini izliyor, Ay ve Güneş tutulmalarını öngörüyordu. Bu alet, antik dünyada mekanik astronomik hesaplamanın istisnai bir örneğidir.
Açık soru Yapım zamanı tartışmalıdır: önceki yöntemler yaklaşık MÖ 100 ile 150 arasındaki dönemi öneriyordu; ancak yeni bir araştırma, kadranlardan birinde MÖ 205 tarihli bir güneş tutulmasını bularak tarihi yaklaşık 50 ila 100 yıl geriye çekmekte ve matematiğini Yunan trigonometrisinden çok Babil hesaplarına yakın görmektedir. Bu örnek, Babil gözlem bilgisinin Yunan döneminden önce dolaşımda olduğunu gösterir; ancak bu bilginin tam aktarım yolu ve aletin yapıldığı yer (en olası seçenek Rodos'tur) hâlâ kesin değildir. Bu bölüm için incelenen kaynaklar, Babil tabletlerinin ve antik Mısır'ın tarih yazımı konusunda yeterli kapsama sahip değildi; bu nedenle bunlar hakkında ayrıntılı bir iddia burada yer almamıştır.
Doğrulandı İskenderiye'de Eratosthenes'in (yaklaşık MÖ 274 ile 194), Kleomedes'in aktardığı biçimde, Dünya'nın boyutunu ölçmek için geometrik bir yöntem bildirdiği aktarılır: yaz gündönümü öğle vakti, Siene'de (Asvan) dikey bir çubuk gölge yapmaz, ancak İskenderiye'de gölge yapar ve gölgenin yüksekliğe oranından enlem farkının açısı bulunabilir. Aktarılan sonuç yaklaşık 250 bin stadiondur. Burada kusursuz olmayan bir varsayım da vardı: iki şehir tam olarak aynı meridyen üzerinde değildir.
Açık soru Stadionun uzunluğu bilinmediği için gerçek doğruluğu kesin olarak ölçülemez; varsayılan uzunluğa bağlı olarak sonuç yaklaşık 39 bin ile 46 bin kilometre arasında çıkar. Dolayısıyla “Eratosthenes Dünya'yı şaşırtıcı bir doğrulukla ölçtü” ifadesi, belgenin izin verdiğinden daha kesindir.
- 1901Antikythera Mekanizması parçalarının bulunması
- ≈250,000 stadionKleomedes'in Eratosthenes'ten aktardığına göre Dünya'nın çevresi
- ≈39,000 ila 46,000 kmVarsayılan stadion uzunluğuna bağlı olarak sonuç aralığı
Batlamyus, Almagest ve yıldız kataloğu
HipotezDoğrulandı Batlamyus, yaklaşık MS 2. yüzyılın ortasında yazılan Almagest'te 48 takımyıldızda yaklaşık 1,028 yıldızdan oluşan bir katalog sunar; üç yıldız iki takımyıldızda tekrarlanmıştır. Konumlar ekliptik boylam ve enlem olarak verilmiş ve bu çerçeve, yüzyıllar boyunca sonraki katalogların temeli olarak kalmıştır; takımyıldızların ve yıldızların sırasını izleyen Uluğ Bey kataloğu da bunlar arasındadır.
Hipotez Astronomi tarihinin önemli tartışmalarından biri, bu katalogun ne kadarının Batlamyus'un kendi gözlemi olduğudur. Hata analizi, koordinatlarının Hipparkhos'un verilerine çok yakın olduğunu gösterir: iki katalog bağımsız olsaydı hatalarının ilişkili olmaması gerekirdi, oysa burada korelasyon yüksektir. Dennis Duke'un ders notlarında yer alan bu analize göre Batlamyus, Hipparkhos'un koordinatlarını ekliptik boylama çevirmiş ve ekinoks presesyonu düzeltmesiyle (100 yılda 1 derece hızla) kendi dönemine taşımıştır. Bu yorum yaygındır, ancak karşıtsız değildir ve diğer araştırmacılar bu konuyu tartışmıştır.
Doğrulandı Ekinoks presesyonunun daha doğru hızı yaklaşık 72 yılda 1 derecedir ve Batlamyus'un kullandığı yüzyılda 1 derece hızı bundan küçüktür. Bu fark da eski koordinatları sonraki zamana düzeltmenin sistematik hata içermesinin nedenlerinden biridir. Bununla birlikte Almagest, gezegen hareketinin eksiksiz bir geometrik şemasını sundu ve bu şema Kopernik'e kadar baskın çerçeve oldu.
Doğrulandı Almagest'in önemi, her şeyden önce geometriyi, sayısal tabloları ve hesaplama yöntemini tek bir metinde toplamasında yatıyordu. İslam dünyasından Latin Avrupa'ya kadar sonraki astronomlar onu tercüme etti, şerh etti ve eleştirdi; Meraga'nın, Semerkant'ın ve hatta Kopernik'in buluşlarının çoğu aslında bu çerçeveye bir tepkiydi, onun topyekûn reddi değil.
- 1,028Batlamyus kataloğundaki yıldız sayısı (üç tekrarla)
- 48Katalogdaki takımyıldız sayısı
- 72 yılda ≈1°Ekinoks presesyonunun daha doğru hızı
Sufi ve Biruni: yeniden gözlem ve Dünya'nın ölçülmesi
DoğrulandıDoğrulandı Abdurrahman es-Sufi (MS 903 ile 986), Sabit Yıldızlar Kitabı'nı (Suver el-Kevâkib es-Sâbite) MS 964'te Adudüddevle'ye sundu. Batlamyus'un katalogunu ve resimlerini gözlem ve gözden geçirmeye dayanarak inceledi ve yıldızların parlaklıklarını yeniden kaydetti. Bu kitapta Andromeda takımyıldızının tarifinde, “Büyük Balık”ın ağzı yakınında bir “küçük bulut”tan söz edilir; bu, Andromeda Gökadası ile eşleştirilir ve derleme kaynaklarda Samanyolu'nun dışındaki bir gökadaya ilişkin bilinen en eski yazılı atıf sayılır.
Hipotez Sufi'nin Büyük Macellan Bulutu'nu gördüğüne dair yaygın iddia daha zayıftır. Hafez, Stephenson ve Orchiston'un araştırması, bu tanımlamanın büyük olasılıkla Canopus'un güneyindeki yıldızlara ilişkin bir metnin yanlış yorumlanmasından kaynaklandığını gösterir; Sufi bu yıldızları kendisinin görmediğini açıkça kabul eder. Dolayısıyla Andromeda konusunda onun bunu tarif ettiği söylenebilir, ancak bu, onun gökada niteliğini kavradığı anlamına gelmiyordu; bu kavrayış ancak 1923'ten sonra mümkün oldu.
Doğrulandı Ebu Reyhan el-Biruni, Dünya yarıçapını ölçmek için Pencap'taki Nandana Kalesi'nde uygulanan bir yöntem kullandı: bir tepenin yüksekliği iki noktadan alınan açılarla belirlendi, ardından tepenin üstünden ufkun alçalma açısı ölçüldü. İkincil yeniden kurgulamalara göre elde edilen yarıçap yaklaşık 6,323 kilometredir; bu değer, bugünkü değere (yaklaşık 6,357 ile 6,378 kilometre) yakındır; kesin hata yüzdesi, birimdeki belirsizlik ve güvenilir ham verilerin bulunmaması nedeniyle güvenilir biçimde verilemez.
Açık soru Bu sayı, “Arap mili”nin dönüştürülmesine bağlıdır ve ikincil kaynaklar ham verileri (tepenin yüksekliği, taban ve açılar) sunmaz; dolayısıyla Biruni'nin çalışmasının doğruluğu geçerli ve takdire değer sayılabilir, ancak kesin doğruluk yüzdesi, şüpheli olan bir birime bağlıdır.
Doğrulandı Bu iki örnek, bu dönemin astronomlarının yalnızca çevirmen olmadığını gösterir: Sufi, Batlamyus'un verilerini gözlemle sınadı; Biruni ise geometrik yöntemleri pratikte ölçülebilir bir büyüklüğe uyguladı. Miras alınan verileri yeniden gözden geçirmeye dayanan bu tutum, sonraları Tycho'da ve Kepler'de de görülür; ancak hiçbir doğrudan belge bu bağlantıyı kanıtlamaz.
- 964Sabit Yıldızlar Kitabı'nın sunulması
- ≈6,323 kmBiruni yönteminin yeniden kurgulanmasına göre Dünya'nın yarıçapı
- ≈6,357–6,378 kmDünya'nın bugünkü yarıçapı, karşılaştırma için (yeniden kurgulamanın doğruluğu mil birimine bağlıdır)
Hayyam ve Celali takvimi
HipotezDoğrulandı Ömer Hayyam (18 Mayıs 1048'de Nişabur'da doğdu), Melikşah'ın 1072'de tahta çıkması ve İsfahan'ın Selçuklu başkenti olmasının ardından, bir gözlemevinin inşasına ve yeni bir takvimin düzenlenmesine katkıda bulunmak üzere oraya çağrıldı. Güneş takvimi olan Celali (Meliki) takvimi yaklaşık MS 1079'da kuruldu ve yılın başlangıcını Nevruz'la, yani ilkbahar ekinoksuyla uyumlu hâle getirdi. Kaynaklara göre bu takvimin yılı, iki ilkbahar ekinoksu arasındaki ortalama süreydi ve artık yıl için 4 ve 5 yıllık dönemler kullanılıyordu.
Hipotez Hayyam'ın bizzat takvimdeki ve gözlemevinin ayrıntılarındaki rolü yetersiz belgelidir. Biyografi yazarları, onun saray içindeki konumunun ve adının Tûsî ve Şirazî gibi sonraki astronomların kaynaklarında anılmasının bir yöneticilik rolünü desteklediğini vurgular; ancak gözlemevinin tam yeri ve Melikşahi Zici'nin o gözlemevinden çıkıp çıkmadığı doğrulanmamıştır. MacTutor, onun yöneticilik süresini 18 yıl olarak belirtir ve Melikşah ile Nizamülmülk'ün 1092'deki ölümünden sonra ödeneğin kesildiğini ve takvim reformunun durduğunu ekler.
Açık soru Hayyam'a atfedilen yıl uzunluğu, yaklaşık 365.24219858 gün, modern değere çok yakındır; ancak özgün artık yıl düzeni araştırmacılar arasında tartışmalıdır ve takvimin uzun vadeli doğruluğu, astronomlar ansiklopedisinin ifadesiyle, açık bir sorudur. “Birkaç bin yılda bir gün hata” yönündeki yaygın iddialar bu bölümün kaynaklarında doğrulanmamıştır ve ihtiyatla aktarılmalıdır.
- 1079Celali takviminin en azından o zamana kadar yürürlükte olduğu yıl
- ≈18 yılMacTutor'a göre İsfahan'daki gözlemevi çalışmasının belirtilen süresi
- 1092Melikşah'ın ölümü ve desteğin sona ermesi
Nasîrüddin Tûsî ve Meraga Gözlemevi
DoğrulandıDoğrulandı Nasîrüddin Tûsî (1201 ile 1274), 1259'da Hülagü Han'ı Meraga'da bir gözlemevi kurmaya ikna etti; ansiklopedilere göre yapımı ve donatılması yaklaşık üç yıl sürdü. Aletleri arasında devasa bir bakır duvar kadranı, azimut kadranı ve başka aletler vardı, ayrıca bir kütüphanesi de bulunuyordu. Çinli astronomlar da İranlılarla birlikte orada çalışıyordu. Çalışmanın ürünü, Farsça yazılan ve gezegenlerin 12 yıllık gözlemini içeren İlhanlı Zici oldu.
Doğrulandı “Tusi çifti”, düzgün dairesel hareketi doğrusal salınımlı harekete çeviren matematiksel bir araçtır; İbn eş-Şatır gibi Meraga ekolünün astronomları onu, dairesel hareketin düzgünlüğünü bozmadan Batlamyus'un ekuant (equant) eşdeğerine yaklaşmak için kullandı. Bu yenilik, Batlamyus ile Kopernik arasındaki modellemeyi birbirine bağlar.
Açık soru Meraga'nın başarısı belgeli olsa da, gözlemevinin “ilk düzenli araştırma merkezi” olduğu ya da Batı için yerinde bir model oluşturduğu iddiası abartılıdır. Astronomların kesin sayısı, bileşimi ve gözlemevinden geriye kalanlar bu bölümün kaynaklarında açıklığa kavuşmadı. Meraga'nın rolünün doğru değerlendirilmesi, Avrupa'ya aktarım sorusunun gölgesinde yapılmalıdır (sonraki bölüm).
Doğrulandı Tûsî 1201'de doğdu ve 26 Haziran 1274'te Bağdat yakınlarında öldü. 1256'da İsmaililerin kalesini alan Hülagü, onu himayesine aldı ve İlhan unvanı, İlhanlı Zici'nin adının temeli oldu. Bu siyasi bağlam göz ardı edilmemelidir: gözlemevi, fetheden bir hükümdarın desteğiyle kuruldu ve kalıcılığı o iktidarın istikrarına bağlıydı.
- 1259Meraga Gözlemevi'nin Tûsî'nin önerisiyle kurulması
- ≈3 yılYapım ve hazırlık süresi
- 12 yılİlhanlı Zici'nde kayıtlı gezegen gözlemlerinin süresi
Uluğ Bey ve Semerkant Gözlemevi
HipotezDoğrulandı Uluğ Bey (yaklaşık 1394'te doğdu, 1449'da öldü) Semerkant'ta 1420'de tamamlanan bir medrese kurdu ve yapımına büyük olasılıkla yaklaşık 1428'de başlanan bir gözlemevi inşa etti. Başlıca çalışma arkadaşları Gıyaseddin Cemşid Kâşî ve Kadızade idi. Onun Sultani Zici'nde 48 takımyıldızda 1,018 yıldız vardır ve sırası Almagest'in sırasıyla aynıdır.
Doğrulandı Katalogdaki boylamların ve enlemlerin çoğu Semerkant'taki çok yıllı gözlemden elde edildi; ancak Semerkant'tan görülemeyen 27 güney yıldızı başka bir katalogdan alındı ve ekinoks presesyonu nedeniyle 6 derece 59 dakika düzeltildi. Bu, katalogun bir kısmının gözleme dayandığını, bir kısmının ise önceki kaynaktan uyarlandığını gösterir. Hipparkhos kataloğuyla karşılaştırma dahil doğruluk incelemeleri kaynaklarda yer alır, ancak bunların sayısal bulgusu bu bölümün kaynağında yer almadı.
Hipotez Büyük alet olan Fahri sekstantının boyutları bir kaynakta yaklaşık 36 metre yarıçaplı olarak belirtilmiş, yapının yüksekliği 35 metreden fazla ve çapı 50 metre olarak aktarılmıştır; ancak bu sayılar farklı kaynaklarda değişir. Aynı kaynak yıldız sayısını bir yerde 1,018, başka bir yerde 992 olarak verir; bu da sayımın nüshaya ve sayım yöntemine bağlı olduğunu gösterir. Katalogun Sufi ile ilişkisi de Kunitzsch'un bir makalesinde ele alınmıştır, ancak ayrıntıları bu bölümün kaynağında yer almadı.
Doğrulandı Sultani Zici için bildirilen doğruluklar dikkat çekicidir: burada yıldız yılının uzunluğu yaklaşık 365 gün 6 saat 10 dakika 8 saniyedir ve bu, bugünkü değerden yalnızca yaklaşık 58 saniye farklıdır; tropik yıl ise yaklaşık 365 gün 5 saat 49 dakika 15 saniyedir ve hata payı yaklaşık 25 saniyedir. Dünya ekseninin eğikliği de yaklaşık 23 derece 30 dakika 17 saniye olarak verilmiştir. Bu rakamlar tek bir kaynaktan alınmıştır ve daha uzmanlaşmış araştırmalarla karşılaştırılmaları yerinde olur.
- 1,018Uluğ Bey kataloğundaki yıldız sayısı (bir kaynak 992 de der)
- 27Başka bir katalogdan ödünç alınan güney yıldızı
- 1449Uluğ Bey'in ölüm yılı
Kopernik ve Meraga'dan aktarım sorusu
Açık soruDoğrulandı De revolutionibus orbium coelestium kitabı, 21 Mart 1543'ten kısa süre önce Nürnberg'de Johannes Petreius tarafından yayımlandı; 202 sayfalık bir baskıydı, tirajının 400 ile 500 nüsha olduğu tahmin edilir ve 277 nüsha günümüze ulaşmıştır. Kitap Papa III. Paulus'a ithaf edildi ve içinde Dünya, Güneş etrafında dönen gezegenlerden biri olarak yer alır. Andreas Osiander'e atfedilen, yazarın onayı olmadan eklenen imzasız bir önsöz, modeli “matematiksel bir hipotez” olarak sundu.
Doğrulandı Kopernik, III.4. bölümde aynı Tusi çiftini kullanır ve yayımdan önce çıkarılan bir ifade, bu aleti kullanmış başkalarına işaret ediyordu. Tusi çiftini ve Ay modelini içeren bir Yunanca nüsha (Vat. Gr. 211, yaklaşık 1300) vardır ve bu nüsha 15. yüzyılda Vatikan'a ulaşmış olabilir. Kopernik beş İslam yazarının adını anmıştır ve bunların en geç dönemde yaşayanı yaklaşık 1200'de yaşıyordu.
Açık soru Bu benzerlikler Kopernik'e nasıl ulaştı? Neugebauer ve Swerdlow İtalya yolunu daha olası görür, Hartner bağımsız keşfi mümkün ancak ödünç almayı daha olası sayar, di Bono bağımsız yeniden keşfi en azından aynı ölçüde olası görür ve Ragep aktarım mekanizmasının hâlâ bilinmediğini söyler. Belgelenmiş doğrudan bir bağ bulunmamıştır. Dolayısıyla “Kopernik İslam kaynaklarından çaldı” ve “Kopernik bağımsızdı” iddialarının her ikisi de kanıtların söylediğinden fazlasını söyler.
- 1543İlk baskının Nürnberg'de yayımlanması
- 277İlk baskıdan günümüze ulaşan nüsha (Gingerich'in tahmini)
- 5Kopernik'in adını andığı İslam yazarı
Tycho Brahe ve Kepler: hassas gözlem ve hareket yasaları
DoğrulandıDoğrulandı Tycho Brahe 1572'de Cassiopeia'daki yeni yıldızı gözlemledi ve hiçbir paralaks bulamadı; dolayısıyla o, Dünya'dan uzaktaydı ve yıldızlar küresi değişmez değildi. 1577 kuyruklu yıldızının da ölçülebilir bir paralaksı yoktu. Danimarka Kralı II. Frederik'in desteğiyle Hven Adası'nda Uraniborg Gözlemevi'ni inşa etti ve 1576 ile 1597 arasında gezegenlerin konumunu yaklaşık bir yay dakikası doğrulukla kaydetti; bu, teleskopsuz elde edilen en iyi doğruluktu. Buna rağmen merkezde duran sabit bir Dünya'ya inanıyordu.
Doğrulandı Johannes Kepler (1571 ile 1630) 1600'de Tycho ile tanıştı ve Tycho'nun 1601'de ölümünden sonra saray astronomu oldu. Astronomia Nova'da (1609) ilk iki yasa yer aldı: gezegenlerin yörüngesi, Güneş'in odaklardan birinde olduğu bir elipstir ve Güneş ile gezegeni birleştiren çizgi eşit zamanlarda eşit alanlar tarar. Yörünge periyodunu yörünge boyutuyla ilişkilendiren üçüncü yasa, 15 Mayıs 1618'de bulundu ve Harmonices Mundi'de (1619) açıklandı.
Doğrulandı Önemli yöntemsel nokta şudur: Kepler, yörüngelerin düzgün dairelerin bileşimi olmadığını kabul etti; bu, Yunanlardan Kopernik'e kadar tartışmasız kalmış bir varsayımdı. Tycho'nun hassas verisi ve Kepler'in matematiği ikisi de gerekliydi ve hiçbiri diğeri olmadan o sonucu vermezdi.
Hipotez Tarihçiler genellikle Kepler'in ilerlemesinin ani bir fikirden kaynaklanmadığını hatırlatır; yıllarca Mars'ın yörüngesiyle uğraştı ve hesaplarının bir kısmı, kaynakların biraz şüpheli bulduğu yayımlanmış bir veriye dayanıyordu. Dolayısıyla “ani fikir” anlatısı bir basitleştirmedir ve gerçek süreç kademeliydi ve deneme yanılmayla doluydu.
- ≈1 yay dakikasıTycho'nun teleskopsuz gözlem doğruluğu
- 1609Astronomia Nova'nın yayımlanması
- 1618-05-15Kepler'in üçüncü yasasının keşfi
Teleskop ve Galileo
DoğrulandıDoğrulandı Teleskopa ilişkin ilk yazılı belge, Hans Lipperhey'in 2 Ekim 1608'de Hollanda Genel Meclisi'ne sunduğu patent başvurusudur. Kaynaklar, Prens Maurits'e sunuluş tarihini 25 Eylül olarak verir ve bu, kaynaklar arasında küçük bir ayrılıktır. Yapımı kolay olduğu için patent verilmedi; Jacob Metius da iki hafta içinde benzer bir başvuru yaptı ve Zacharias Janssen dahil başkaları da öne sürüldü. “Gerçek mucit”in kim olduğu açık bir sorudur.
Doğrulandı Aletin haberi bir haber bülteniyle yayıldı ve Kasım 1608'de Paolo Sarpi bunu Galileo'ya iletti. Galileo 1609 baharında 3 kat büyütmeli bir dürbün yaptı, Ağustos 1609'da Venedik Senatosu'na 8 kat büyütmeli bir alet hediye etti ve Aralık 1609'a kadar yaklaşık 20 kata ulaştı. Aralık 1609'da Ay'ı gözlemledi ve yüzeyinin engebeli olduğunu kaydetti, 7 Ocak 1610'da ise Jüpiter'in uydularını ilk kez gördü.
Doğrulandı Sonuçlar Sidereus Nuncius'ta (1610) yayımlandı: Ay'ın dağları ve kraterleri, çıplak gözle görülenden çok daha fazla yıldız ve onun “Medici Yıldızları” adını verdiği Jüpiter'in dört uydusu. 1610 sonbaharından sonra Venüs'ün evrelerinin gözlenmesi, Venüs'ün Güneş etrafında döndüğünü gösterdi. İnce nokta şudur: Galileo teleskobu icat etmedi; onun katkısı, yapımını iyileştirmesi ve onu gökyüzüne yöneltmesiydi.
Hipotez Gökyüzü simülasyonuna dayanan yeni bir araştırma, Galileo'nun Jüpiter uydularına ait 64 çizimini sınamış ve yörünge periyotlarını tahmin etmiştir. Bu tür bir yeniden inceleme, Galileo'nun o zamanın aletiyle yaptığı gözlemlerin doğruluğunun beklenenden fazla olduğunu gösterir; ancak aletinin kesin çözme gücü ve o araştırmanın bazı rakamları hâlâ daha fazla incelenmektedir.
- 1608-10-02Lipperhey'in patent başvurusu
- 1610-01-07Galileo'nun Jüpiter uydularını ilk gözlemlemesi
- ≈20×Aralık 1609'a kadar Galileo'nun aletinin büyütmesi
Newton, yerçekimi ve Uranüs'ün keşfi
DoğrulandıDoğrulandı Principia Temmuz 1687'de yayımlandı. Edmond Halley, Newton'u yayımlamaya ikna etti ve Kraliyet Cemiyeti'nin mali kaynağı olmadığı için baskı masrafını kendisi ödedi. Kitap, hareket yasalarını, evrensel çekimi ve bunun gezegenlerin ve kuyruklu yıldızların yörüngelerine uygulanmasını sundu ve Kepler yasalarıyla uyumlu olmayan Descartes'ın girdap kuramını reddetti. Newton, çekimin nedenini bulamadığını, ancak varlığını ve yasalarını yeterince gösterdiğini kendisi söyledi.
Doğrulandı William Herschel, 13 Mart 1781'de Bath'taki evinin bahçesinden 6.2 inçlik bir Newton yansıtmalı teleskopuyla kuyruğu olmayan ve belirgin bir diski bulunan bir cisim gördü. Bunu, 26 Nisan 1781'de Kraliyet Cemiyeti'nde okunan bir makalede “kuyruklu yıldız” olarak adlandırdı. Maskelyne ve ardından Lexell, Saron ve Laplace, yörüngesinin bir gezegeninkine benzediğini gösterdi. Herschel kral için Georgium Sidus adını önerdi, ancak Bode 1783'te Uranüs adını önerdi ve bu kaldı.
Doğrulandı Uranüs, Güneş'ten Satürn'ün yaklaşık iki katı uzaklıktadır; bu nedenle keşfi, Güneş Sistemi'nin bilinen boyutunu yaklaşık iki katına çıkardı; teleskopla bulunan ilk gezegendi. Tarihçiler, bu keşfin ne salt bir rastlantı ne de yeni bir gezegen için amaçlı bir arayışın sonucu olduğunu vurgular; o, gökyüzünü sistematik olarak inceliyordu ve Herschel başlangıçta onun bir gezegen olduğunu kendisi de düşünmüyordu.
Doğrulandı Bu iki bölümün bağlantısı önemlidir: Kepler yasaları ve Newton'un çekimi, gezegen hareketinin genel bir ilkeye uyduğunu gösterdi ve Uranüs'ün keşfi bu tablonun ilk büyük sınavıydı, çünkü yörüngesi aynı yasalarla incelenebiliyordu. Newton da çekimin nedenini bilmediğini vurguladı ve bu bilimsel dürüstlük, sonuçlarla birlikte anılmalıdır.
- 1687Principia'nın yayımlanması
- 1781-03-13Herschel'in Uranüs'ü gözlemlemesi
- ≈2×Uranüs'ten sonra bilinen Güneş Sistemi'nin boyutundaki artış
Bessel ve ilk yıldız uzaklığı
DoğrulandıDoğrulandı Dünya Güneş'in etrafında dönüyorsa, yakın yıldızlar yıl boyunca arka plan üzerinde küçük bir eliptik iz çizmelidir. Bessel, Fraunhofer heliometresiyle (1829'da Königsberg Gözlemevi'ne eklenmişti) 61 Cygni yıldızını 1837 ve 1838'de yaklaşık 18 ay boyunca izledi ve 1838'de 0.314 yay saniyesi paralaks bildirdi; bu, 3.18 parsek veya yaklaşık 10.4 ışık yılı uzaklık demektir.
Doğrulandı 1840'ta o ve Schlüter değeri 0.348 saniyeye düzelttiler (2.87 parsek). Bugünkü değer 0.292 saniye veya 3.42 parsektir (yaklaşık 11.2 ışık yılı). Dolayısıyla ilk değer, uzaklıkta yaklaşık yüzde 7 ile 8 hata payıyla, 19. yüzyıl aletleriyle kayda değerdi. Bu, bir yıldızın uzaklığının ilk doğrudan ölçümüydü ve Dünya'nın yıllık hareketinin deneysel bir doğrulamasıydı.
Hipotez Bessel'in yıldız paralaksını “ölçen” ilk kişi olup olmadığı, kabul ölçütüne bağlıdır; diğer astronomlar da aynı sıralarda aynı hedefin peşindeydi. Bessel, güvenilir ve kalıcı bir sonuç yayımlayan ilk kişiydi. Bu ifade, “bir yıldızı ölçen ilk kişi” ifadesinden daha doğrudur. Ayrıca Bessel 1818'de Bradley'nin gözlemlerinin yeniden analizini yayımladı (3,222 yıldız) ve bu, çalışmasının doğruluğunun temelini oluşturdu.
- 0.314″Bessel'in 61 Cygni için bildirdiği paralaks (1838)
- ≈10.4 ışık yılı1838'in tahmini uzaklığı
- ≈11.2 ışık yılıBugünkü uzaklık (3.42 parsek)
Büyük Tartışma ve diğer gökadalar
DoğrulandıDoğrulandı 1920'de Harlow Shapley ve Heber Curtis evrenin ölçeği hakkında tartıştı: Shapley, Samanyolu'nu büyük ve sarmal bulutsuları onun bir parçası sayıyordu; Curtis ise Samanyolu'nu daha küçük ve bulutsuları ayrı “ada evrenler” olarak görüyordu. Nihai yanıt bu tartışmadan değil, gözlemden geldi.
Doğrulandı 5 Ekim 1923 gecesi Edwin Hubble, Mount Wilson'daki 100 inçlik Hooker teleskopuyla Andromeda'nın 45 dakikalık fotoğrafını çekti. V1 cismi bir novadan daha hızlı değişiyordu; 31.4 günlük periyodu buldu ve yıldızı Sefeid değişeni olarak tanıdı. Periyot-parlaklık ilişkisiyle uzaklık yaklaşık bir milyon ışık yılı olarak tahmin edildi; bu, Shapley'nin tahmindeki Samanyolu boyutunun üç katından fazlaydı. 1924'ün sonuna kadar tahmin 900 bin ışık yılıydı; günümüzdeki ölçümler yaklaşık 2 milyon ışık yılı verir.
Doğrulandı Makale, 1924'ün sonunda AAS ve AAAS ortak toplantısında Hubble yokken okundu. Shapley'nin Hubble'ın mektubunu okuyunca evrenini yok ettiğini söylediği anlatılır. Ancak Hipotez “Curtis kazandı” ifadesi bir basitleştirmedir: her iki tarafın da önemli noktaları doğruydu; örneğin Shapley Samanyolu'nun büyük olmasında, Curtis ise bulutsuların dışarıda olmasında haklıydı.
Doğrulandı V1'i önemli kılan şuydu: Sefeidler bir uzaklık cetveliydi: ışık değişim periyotları öz parlaklığa bağlıdır; bu nedenle öz parlaklık ile görünür parlaklığın karşılaştırılması uzaklığı verir. Hubble daha sonra Andromeda'da daha fazla Sefeid buldu ve tahmini düzeltti; uzaklık ölçeğinin sonraki gözden geçirmeleri onu ilk tahminin yaklaşık iki katına çıkardı.
- 1923-10-05Hubble'ın Andromeda'yı fotoğrafladığı gece
- 31.4 günV1 yıldızının ışık değişim periyodu
- ≈2 milyon ışık yılıAndromeda'nın bugünkü uzaklığı
Genişleyen evren ve modern kozmolojiye giden yol
DoğrulandıDoğrulandı Georges Lemaître, 1927'de genel görelilikten yararlanarak kırmızıya kayma ile uzaklık arasında doğrusal bir ilişki öngördü ve gökada verilerinden genişleme hızını tahmin etti; veriler, Hubble'ın 1929 grafiğine kıyasla çok deneyseldi. Hubble 1929'da, verilerin ancak sınırda desteklediği, yaklaşık doğrusal bir ilişkinin grafiğini sundu. Lemaître'in makalesinin 1931 İngilizce çevirisinde radyal hızlara ilişkin geçici tartışma bir satıra indirildi ve Lemaître kendisi bir mektupta bunun yeniden basılmasını uygun görmediğini söyledi.
Doğrulandı 2018'de Uluslararası Astronomi Birliği, bir oylamada (yüzde 78 lehte, yüzde 20 aleyhte, yüzde 2 çekimser) yasanın “Hubble–Lemaître” olarak adlandırılmasını önerdi; bu öneri bağlayıcı değildir. George Gamow 1948'de arka plan ışınımını öngördü ve Alpher ile Herman 1950'de öngörüyü sürdürdü. Penzias ve Wilson 1965'te Bell Laboratuvarı'nda bunu gözlemledi, Dicke'ın Princeton'daki grubu kozmolojik yorumu yayımladı ve ikili 1978'de Nobel Fizik Ödülü'nü aldı.
Doğrulandı Avrupa Uzay Ajansı'nın Planck uydusu 2009'dan 2013'e kadar bu ışınımın küçük dalgalanmalarını haritaladı; 2018 nihai verileri evrenin yaşını yaklaşık 13.8 milyar yıl olarak tahmin eder. Açık soru Erken evrende Hubble sabiti 67.4 (±0.5) km/s/Mpc'tir ve bu, geç evrende ölçülen değerlerden biraz daha düşüktür; bu “Hubble gerilimi” hâlâ çözülmemiştir ve etkin biçimde tartışılmaktadır.
- 1927 / 1929Lemaître'in makalesi ve Hubble'ın grafiği
- 1965Kozmik arka plan ışınımının Bell Laboratuvarı'nda gözlenmesi
- 67.4 ± 0.5Planck verilerinden Hubble sabiti
Zaman çizelgesi
20 olay- yaklaşık MÖ 2500Stonehenge'de gündönümleriyle hizalı eksene sahip sarsen taşlarının dikilmesi.Doğrulandı
- yaklaşık MÖ 1600Birlikte bulunan buluntulara dayanan Nebra Gök Diski'nin önerilen tarihi.Hipotez
- yaklaşık MÖ 274 ile 194Eratosthenes'in yaşadığı dönem ve Dünya çevresinin ölçümünün bildirilmesi.Hipotez
- MÖ 2. veya 3. yüzyılAntikythera Mekanizması'nın yapımı; kesin tarih tartışmalıdır (MÖ 205 önerisine karşı MÖ 100 ile 150).Açık soru
- yaklaşık MS 2. yüzyılın ortasıBatlamyus'un 1,028 yıldızlık katalogla Almagest'i.Doğrulandı
- MS 964Sufi'nin Sabit Yıldızlar Kitabı'nın Adudüddevle'ye sunulması.Doğrulandı
- MS 1079Melikşah döneminde Celali takviminin kurulması.Doğrulandı
- MS 1259Nasîrüddin Tûsî'nin önerisiyle Meraga Gözlemevi'nin kurulması.Doğrulandı
- yaklaşık MS 1420 ile 1449Uluğ Bey'in Semerkant Gözlemevi'nin faaliyeti; 1,018 yıldızlı Sultani Zici.Hipotez
- MS 1543Kopernik'in De revolutionibus eserinin Nürnberg'de yayımlanması.Doğrulandı
- MS 1572Tycho Brahe'nin yeni yıldızı paralaks bulmadan gözlemlemesi.Doğrulandı
- 2 Ekim 1608Lipperhey'in Hollanda'da teleskop patenti için başvurması.Doğrulandı
- MS 1609Astronomia Nova'nın yayımlanması ve Galileo'nun teleskop gözlemlerinin başlaması.Doğrulandı
- 7 Ocak 1610Galileo'nun Jüpiter'in uydularını ilk kez görmesi.Doğrulandı
- Temmuz 1687Newton'un Principia'sının yayımlanması.Doğrulandı
- 13 Mart 1781Herschel'in Uranüs'ü gözlemlemesi.Doğrulandı
- MS 1838Bessel'in 61 Cygni paralaksını yayımlaması.Doğrulandı
- 5 Ekim 1923Hubble'ın Andromeda'daki V1 yıldızını kaydetmesi ve sonradan Sefeid değişeni olarak tanıması.Doğrulandı
- 1927 ve 1929Lemaître'in makalesi ve Hubble'ın hız-uzaklık ilişkisi grafiği.Doğrulandı
- MS 1965Kozmik arka plan ışınımının Penzias ve Wilson tarafından gözlenmesi.Doğrulandı
Yaygın yanlış inanışlar
Galileo teleskobu icat etti.
İlk yazılı belge, Lipperhey'in 2 Ekim 1608 tarihli başvurusudur. Galileo, haberi duyduktan sonra 1609'da kendi aletini yaptı, onu büyük ölçüde geliştirdi ve gökyüzüne çevirdi.
Eratosthenes Dünya'yı şaşırtıcı bir doğrulukla ve kuşkusuz biçimde ölçtü.
Sonuç, bilinmeyen stadion uzunluğuna bağlıdır; ona bağlı olarak yaklaşık 39 bin ile 46 bin kilometre arasında çıkar. Yöntem doğruydu, ancak nihai doğruluk belirsizdir.
Kopernik kuramını tamamen Meraga astronomlarından aldı.
Modellerin benzerlikleri belgelidir, ancak doğrudan bir aktarım bağı bulunmamıştır ve araştırmacılar bağımsız keşif ile aktarım arasında tartışmaktadır.
Sufi Büyük Macellan Bulutu'nu gözlemledi.
Bu tanımlama, büyük olasılıkla Canopus'un güneyindeki yıldızlara ilişkin bir metnin yanlış yorumlanmasıdır; Sufi bu yıldızları kendisi görmemişti. Andromeda'nın “küçük bulut” olarak tarif edilmesi ise belgelidir.
Evrenin genişlemesinin tek kâşifi Hubble'dır.
Lemaître 1927'de ilişkiyi genel görelilikten türetti ve Hubble 1929'da gözlemsel verileri sundu. Uluslararası Astronomi Birliği 2018'de “Hubble–Lemaître” adını önerdi.
Bessel yakın bir yıldızı keşfetti ve uzaklığı tam olarak 10 ışık yılıdır.
Bessel 0.314 yay saniyesi bildirdi (yaklaşık 10.4 ışık yılı) ve sonraki ve bugünkü değer yaklaşık 11.2 ışık yılıdır.
Hayyam'ın Celali takvimi Gregoryen takvimden daha doğruydu ve hatası “5000 yılda bir gün”dür.
Uzman kaynakların ifadesiyle Celali'nin uzun vadeli doğruluğu açık bir sorudur ve özgün artık yıl düzeni tartışmalıdır.
Açık sorular
Henüz kesin yanıtı yok- Hayyam'ın İsfahan Gözlemevi'ndeki ve Celali takviminin düzenlenmesindeki tam rolü ile özgün artık yıl düzeni nedir?
- Antikythera Mekanizması hangi yıl yapıldı ve Babil bilgisi ona nasıl ulaştı?
- Meraga modellerine ilişkin bilgiler Kopernik'e ulaştı mı ve ulaştıysa hangi yoldan?
- Batlamyus'un yıldız katalogunun ne kadarı kendi gözlemidir ve ne kadarı Hipparkhos'tan alınmıştır?
- Eratosthenes'in stadionu kaç metreydi ve sonucu ne kadar doğruydu?
- Nebra Diski ve Stonehenge'in tam olarak ne tür bir astronomik ve ritüel işlevi vardı?
- Hubble gerilimi, erken evren ile geç evren ölçümleri arasında nasıl çözülecek?
Sık sorulan sorular
İlk yazılı belge, Hans Lipperhey'in Hollanda'dan 2 Ekim 1608 tarihli başvurusudur; Jacob Metius ve başkaları da hak iddia etti. Gerçek mucit kesin olarak belirlenmiş değildir.
Bessel 1838'de 61 Cygni için 0.314 yay saniyesi paralaksı yayımladı; bu, yaklaşık 10.4 ışık yılı uzaklıkla uyumludur.
1923'te V1 Sefeid değişen yıldızını buldu, 31.4 günlük periyodunu öz parlaklıkla ilişkilendirdi ve yaklaşık bir milyon ışık yılı uzaklığı elde etti.
1259'da Tûsî'nin önerisiyle ve Hülagü Han'ın desteğiyle; yapımı yaklaşık üç yıl sürdü ve ürünü İlhanlı Zici oldu.
Yaklaşık MS 1079'da Melikşah döneminde Nevruz'la uyumlu olarak kurulan Güneş takvimidir; Hayyam onun düzenlenmesine katkıda bulundu.
Evet; Kepler, Tycho'nun gözlem verileri ve kendi matematiğiyle ilk iki yasayı 1609'da, üçüncü yasayı 1619'da yayımladı.
Herschel 13 Mart 1781'de Bath'tan 6.2 inçlik yansıtmalı teleskopla onu gördü ve önce kuyruklu yıldız sandı; sonra yörüngesinin gezegen yörüngesi olduğu anlaşıldı.
Lemaître 1927'de ilişkiyi kuramsal olarak türetti ve Hubble 1929'da daha geniş veriler sundu; Uluslararası Astronomi Birliği 2018'de yüzde 78 oyla birleşik adı önerdi.
Kaynaklar
30 kaynak- Nasir al-Din al-TusiEncyclopedia.com · encyclopedia.com
- Bessel, Biographical Encyclopedia of Astronomers entryMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
- Friedrich Wilhelm BesselEncyclopaedia Britannica · britannica.com:443
- Hubble views the star that changed the universeNASA Science · science.nasa.gov
- Khayyam, Biographical Encyclopedia of Astronomers entryMcGill University, Rare and Special Instruments project · islamsci.mcgill.ca
- Omar Khayyam biographyMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
- Ulugh Beg, entry in Biographical EncyclopediaMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
- Ulugh Beg star catalogueUtrecht University (R. H. van Gent) · webspace.science.uu.nl
- Scientist of the Day: Hans LipperheyLinda Hall Library · lindahall.org
- The telescopeCabinet, University of Oxford · cabinet.ox.ac.uk
- The invention of the telescopeExperimental Astronomy (Springer) · link.springer.com
- Of a comet [Uranus] seen on 13 March, by William HerschelRoyal Society, Making Science · makingscience.royalsociety.org
- March 13 marks 240 years since Herschel discovered UranusAstronomy magazine · astronomy.com
- Quantitative reanalysis of Galileo's observations in Sidereus NunciusarXiv · arxiv.org
- Galileo, telescopic discoveriesEncyclopaedia Britannica · britannica.com
- The Nebra Sky DiskWorld History Encyclopedia · worldhistory.org
- Here comes the sun: Stonehenge and the summer solsticeBritish Museum · britishmuseum.org
- Antikythera mechanism may be older than thoughtSmithsonian Magazine · smithsonianmag.com
- Eratosthenes, Biographical Encyclopedia of Astronomers entryMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
- Lecture 4, Ptolemy and the star catalogueFlorida State University (D. Duke) · people.sc.fsu.edu
- Al-Biruni's measurement of the Earth's radiusarXiv · arxiv.org
- Copernicus's bookUniversity of Cambridge, Dept. of History and Philosophy of Science · sites.hps.cam.ac.uk
- Maragha school and Copernicus, scholarly overviewMcGill University eScholarship · escholarship.mcgill.ca
- Kepler biographyMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
- Tycho Brahe's observationsUniverse, 10th edition (Macmillan Learning) · digfir-published.macmillanusa.com
- This month in astronomical history, July 2022 (Principia)American Astronomical Society · aas.org
- IAU vote recommends changing the name of Hubble's lawAstronomy magazine · astronomy.com
- Lemaitre's 1927 paper and its 1931 translationarXiv · arxiv.org
- History of the cosmic microwave backgroundNASA Goddard · asd.gsfc.nasa.gov
- Planck maps the microwave backgroundNASA Science · science.nasa.gov
Bu bölümün metni, yukarıdaki kaynakların bulgularının yeniden yazılmış bir özetidir ve onları okumanın yerini tutmaz. Bağlantılar dış web sitelerinde açılır.