ترکیب و ساختار لایهای جو زمین
تأییدشدههوای خشک زمین عمدتاً از نیتروژن با سهم حدود ۷۸ درصد و اکسیژن با سهم حدود ۲۱ درصد تشکیل شده است. آرگون حدود ۰٫۹۳ تا ۱ درصد را شامل میشود (منابع مختلف رقمهای اندکی متفاوت گزارش میکنند) و دیاکسید کربن در حدود ۰٫۰۳ تا ۰٫۰۴ درصد قرار دارد. بخار آب جزو هوای خشک شمرده نمیشود و بسته به مکان و ارتفاع تا حدود ۴ درصد در وردسپهر پایینی مناطق استوایی تغییر میکند. تأییدشده
بر پایه جمعبندی ناسا، وردسپهر (troposphere) از سطح زمین تا حدود ۱۲ کیلومتر ادامه دارد؛ در قطبها کمارتفاعتر و در استوا بلندتر است. پس از آن بهترتیب پوشنسپهر (stratosphere) تا حدود ۵۰ کیلومتر، میانسپهر (mesosphere) تا حدود ۸۰ کیلومتر، گرماسپهر (thermosphere) تا حدود ۷۰۰ کیلومتر و برونسپهر (exosphere) تا حدود ۱۰ هزار کیلومتر قرار میگیرند. وردسپهر چگالترین لایه است، زیرا هوای بالای آن را فشرده میکند، و حدود ۹۹ درصد بخار آب و ذرات معلق جو در آن جای دارد. تأییدشده
لایه اوزون در پوشنسپهر قرار دارد و بخش مهمی از فرابنفش خورشید را جذب میکند؛ این همان لایهای است که در بخشهای بعدی درباره حفره اوزون بررسی میشود. مرزهای لایهها عدد ثابت نیستند و با عرض جغرافیایی، فصل و فعالیت خورشیدی جابهجا میشوند، بنابراین ارتفاعهای بالا مقادیر تقریبی و قراردادیاند. تأییدشده
برای درک مقیاس، غلظت ۴۳۲ ppm دیاکسید کربن در عمل حدود ۰٫۰۴۳ درصد حجم هوای خشک است؛ سهمی بسیار کوچک که با این حال، از زمان آزمایشهای Tyndall، بهدلیل جذب گرمای فروسرخ در کانون توجه علمی قرار گرفته است. در لبه بیرونی جو نیز ابری از اتمهای هیدروژن به نام geocorona وجود دارد که ناسا آن را بخشی از برونسپهر توصیف میکند. تأییدشده
- ۷۸٪ / ۲۱٪سهم تقریبی نیتروژن و اکسیژن در هوای خشک
- حدود ۱۲ کیلومترارتفاع تقریبی بالای وردسپهر
- حدود ۹۹٪سهم وردسپهر از بخار آب و ذرات معلق جو
خط Kármán: مرز فضا چگونه تعریف میشود
تأییدشدهبیشتر دانشمندان لبه فضا را در ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری، موسوم به خط Kármán، در نظر میگیرند. ناسا یادآور میشود که حدود ۹۹٫۹۹۹۹۷ درصد جرم جو زیر این ارتفاع قرار دارد. با این حال این خط مرزی فیزیکی و تیز نیست؛ هوا بهتدریج رقیق میشود و در ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری هنوز مولکولهای هوا وجود دارند. تأییدشده
بر پایه ارائه فنی ICARE در فدراسیون بینالمللی هوانوردی (FAI)، این عدد قرارداد است نه اندازهگیری. نام «خط Kármán» را Andrew Haley در مقالهای در سال ۱۹۵۷ به کار برد. خود Theodore von Kármán عدد دقیقی محاسبه نکرد و بازه ۳۰۰ هزار تا ۴۰۰ هزار فوت، یعنی حدود ۹۱ تا ۱۲۲ کیلومتر، را مطرح کرد. FAI در سال ۱۹۶۰ رقم گرد ۱۰۰ کیلومتر را برای جداسازی رکوردهای هوانوردی از فضانوردی برگزید. تأییدشده
عدد ۸۳٫۸ کیلومتر که گاه به von Kármán نسبت داده میشود، طبق همان سند از مقاله Haley در ۱۹۵۷ آمده و در حکم مثالی توضیحی بوده است. نیروی هوایی آمریکا مرز ۵۰ مایل (حدود ۸۰٫۴۷ کیلومتر) را بر پایه کنترلپذیری آیرودینامیکی به کار میبرد و یک پیشنهاد سال ۲۰۲۳ در FAI ارتفاعی حدود ۱۱۰ کیلومتر را بر مبنای تعادل سرعت پیشنهاد کرده است. اینکه کدام تعریف باید رسمی شود، همچنان پرسشی حقوقی و فنی است. پرسش باز
از نظر عملی، این قرارداد در ثبت رکوردها، حقوق فضا و آمار پروازهای فضایی به کار میرود، ولی فیزیک جو مرز مشخصی تعیین نمیکند: چگالی هوا بهطور پیوسته با ارتفاع کم میشود و ماهوارهها در مدارهای پایین نیز هنوز اندکی پسا احساس میکنند. به همین دلیل پیشنهادهای مبتنی بر پسا یا سرعت تعادل مطرح شدهاند. در این فصل عدد ۱۰۰ کیلومتر صرفاً بهعنوان قرارداد گزارش میشود و ادعای مرز طبیعی نیست. تأییدشده
- ۱۰۰ کیلومترمرز قراردادی FAI از ۱۹۶۰
- ۹۱ تا ۱۲۲ کیلومتربازه پیشنهادی von Kármán
- حدود ۸۰٫۴۷ کیلومترمرز ۵۰ مایلی نیروی هوایی آمریکا
نخستین نگاهها: TIROS-1، Earthrise و Blue Marble
تأییدشدهماهواره TIROS-1 در اول آوریل ۱۹۶۰ پرتاب شد و تا ۱۸ ژوئن همان سال کار کرد. این ماهواره با دو دوربین تلویزیونی کوچک تقریباً هر ۳۰ ثانیه از زمین عکس میگرفت، ۱۳۹۲ مدار را کامل کرد و در حدود ۲۳ هزار تصویر ثبت کرد. تصاویر آن نشان داد که ماهواره میتواند الگوی ابرها و سامانههای هوا را از مدار ببیند و همین مسیر به پیشبینیهای هواشناسی مبتنی بر داده فضایی انجامید. تأییدشده
عکس Earthrise را Bill Anders در ۲۴ دسامبر ۱۹۶۸ از فضاپیمای Apollo ۸ و هنگام دور زدن ماه گرفت. او با دوربین Hasselblad و لنز ۲۵۰ میلیمتری و روی فیلم رنگی کار میکرد، و ناسا تأکید میکند که عکس رنگی است. زمین در سه گردش پیشین بالای افق ماه آمده بود، اما خدمه آن را ندیده بودند. اتحادیه بینالمللی نجوم در سال ۲۰۱۸ دهانهای را بهنام «Anders' Earthrise» نامگذاری کرد. تأییدشده
عکس Blue Marble در ۷ دسامبر ۱۹۷۲ توسط خدمه Apollo ۱۷ در مسیر ماه گرفته شد و در کاتالوگ ناسا با شناسه AS17-148-22727 ثبت است. صحنه از منطقه مدیترانه تا کلاهک یخی قطب جنوب را در بر میگیرد، ابر فراوانی نیمکره جنوبی را پوشانده و تقریباً تمام خط ساحلی آفریقا دیده میشود. این تصویر یک عکس واحد است، نه ترکیب چندتصویری. تأییدشده
جزئیات این سه رویداد نشان میدهد هر کدام کارکرد متفاوتی داشتند. TIROS-1 ابزاری علمی بود و از قطب تا قطب تصویر میگرفت؛ ثبت دریای سرخ، رود نیل و ساحلهای مصر و لیبی بخشی از نمونههای آن است. عمر آن حدود سه ماه بود، اما کفایت کرد تا نشان دهد رصد هوا از مدار شدنی است. عکس Earthrise با رول فیلم رنگی با برچسب C ۳۶۸ و تنظیم ۲۵۰ در f/۱۱ گرفته شد و دوربین دوم با تایمر در واقع ماه را تصویر میکرد. تأییدشده
- ۱۹۶۰-۰۴-۰۱پرتاب TIROS-1
- حدود ۲۳ هزارتعداد تصاویر TIROS-1
- ۱۹۶۸-۱۲-۲۴ / ۱۹۷۲-۱۲-۰۷Earthrise و Blue Marble
Landsat و Copernicus/Sentinel: آرشیو پیوسته از سطح زمین
تأییدشدهبرنامه Landsat در ۲۳ ژوئیه ۱۹۷۲ با پرتاب ماهواره ERTS-1، که بعدها Landsat ۱ نام گرفت، از پایگاه Vandenberg آغاز شد. نخستین تصویر عملیاتی آن، از Dallas، در ۲۵ ژوئیه گرفته شد. آرشیو پیوسته این برنامه از ۱۹۷۲ تا امروز ادامه دارد. Landsat ۶ پس از پرتاب از دست رفت و Landsat ۷ در ۱۹۹۹ جایگزین شد؛ در پاییز 2021 Landsat ۹ به مدار رسید. تأییدشده
بر پایه ناسا، در سال 2008 USGS کل آرشیو Landsat را رایگان کرد و تا ۲۰۲۰ تعداد دانلودها از ۱۰۰ میلیون صحنه گذشت. تأییدشده
برنامه Copernicus اتحادیه اروپا با ماهوارههای Sentinel، که ESA هماهنگکننده دریافت دادههای آن است، مکمل Landsat شده است. Sentinel-1 (رادار، ۲۰۱۴، ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴)، Sentinel-2 (تصویربرداری چندطیفی، ۲۰۱۵، ۲۰۱۷ و ۲۰۲۴)، Sentinel-3 (دما و رنگ اقیانوس و ارتفاع سطح، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸)، Sentinel-5P (گازهای کمیاب، ۲۰۱۷) و Sentinel-6 (ارتفاعسنج رادار برای سطح دریا، ۲۰۲۰) از اجزای آناند. تأییدشده
اهمیت علمی این آرشیوها در پیوستگی آنهاست: وقتی یک ناحیه بیش از پنجاه سال با ابزارهای مشابه تصویربرداری شود، مقایسه پوشش زمین، شهرها، جنگلها و آبها در طول زمان ممکن میشود. دو Landsat نخست فقط چهار باند طیفی داشتند (قرمز، سبز و دو باند فروسرخ نزدیک) و ابزارهای بعدی دقیقتر شدند. این تفسیر کاربردی است و حاصل خود دادهها نیست؛ نتایج به روش تحلیل هر پژوهش بستگی دارد. فرضیه
- ۱۹۷۲-۰۷-۲۳پرتاب ERTS-1 (Landsat ۱)
- ۲۰۰۸رایگان شدن آرشیو Landsat
- ۲۰۱۴پرتاب Sentinel-1A
تاریخ فهم اثر گلخانهای: Fourier، Tyndall و Arrhenius
تأییدشدهJoseph Fourier در دهه ۱۸۲۰ نشان داد که جو نور مرئی خورشید را عبور میدهد و سطح را گرم میکند، اما گرمای فروسرخ بازتابیده از سطح را تا حدی نگه میدارد. اصطلاح «گلخانه» بعدها آمد و تشبیه ناقصی است. John Tyndall در ۱۸۵۹ با آزمایشهای آزمایشگاهی گازهای جاذب گرما را شناسایی کرد؛ بخار آب مهمترین بود، ولی دیاکسید کربن نیز با وجود سهم اندکش گرما را جذب میکرد. تأییدشده
Svante Arrhenius در ۱۸۹۶ با محاسبهای طولانی برآورد کرد که نصف شدن دیاکسید کربن میتواند اروپا را حدود ۴ تا ۵ درجه سرد کند و دو برابر شدن آن میانگین جهانی را حدود ۵ تا ۶ درجه بالا ببرد. او با نرخ زغالسوزی آن زمان گمان میکرد دو برابر شدن حدود سه هزار سال طول بکشد و جذب اقیانوسی را در نظر نگرفت. این اعداد برآورد تاریخیاند و جای ارزیابیهای امروز را نمیگیرند. تأییدشده
در 1938 G. S. Callendar با گردآوری دادههای دما استدلال کرد که حدود ۱۰ درصد افزایش دیاکسید کربن طی یک قرن میتواند گرمایش را توضیح دهد، اما اغلب هواشناسان آن زمان به دادههای قدیمی CO2، جذب اقیانوسی و نادیده گرفتن همرفت و ابرها ایراد گرفتند. پژوهشهای بعدی نشان داد گرمایش تا ۱۹۴۰ عمدتاً طبیعی بوده است. آنچه بحث را به دادهای پیوسته تبدیل کرد، اندازهگیریهای دقیق Keeling از ۱۹۵۸ بود که بخش بعد درباره آنهاست. تأییدشده
نکته روششناختی آن است که فهم اثر گلخانهای از طریق فیزیک جذب تابش و آزمایش آزمایشگاهی شکل گرفت، پیش از آنکه اندازهگیریهای فضایی و ایستگاهی ممکن شود. ناقص بودن استعاره «گلخانه»، تغییر نکردن اصل جذب فروسرخ را نقض نمیکند، و برآوردهای Arrhenius و Callendar از نظر عددی با ارزیابیهای امروز تفاوت دارند و فقط بهعنوان مراحل تاریخی علم نقل میشوند. تأییدشده
- ۱۸۲۰s / ۱۸۵۹ / ۱۸۹۶Fourier، Tyndall و Arrhenius
- حدود ۵ تا ۶ درجهبرآورد تاریخی Arrhenius برای دو برابر شدن CO2
- ۱۹۳۸استدلال Callendar درباره ارتباط CO2 و گرمایش
منحنی Keeling و غلظت کنونی دیاکسید کربن
تأییدشدهCharles David Keeling در ۱۹۵۸ اندازهگیری دیاکسید کربن را در رصدخانه Mauna Loa در هاوایی آغاز کرد؛ نخستین قرائت او در ۲۹ مارس ۱۹۵۸ حدود ۳۱۳ ppm بود. کار با حمایت Roger Revelle و Hans Suess انجام شد و تا امروز ادامه یافته است. این مجموعه به سابقهای پیوسته تبدیل شد که الگوی فصلی و روند صعودی را همزمان نشان میدهد. تأییدشده
بر پایه گزارش Scripps Institution از Oceanography در ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶، اوج سالانه در ماه مه ۲۰۲۶ برابر ۴۳۲٫۰۰ ppm بود و NOAA میانگین ماهانه مه را ۴۳۲٫۳ ppm با افزایش ۱٫۸ ppm نسبت به سال پیش گزارش کرد؛ مقدار Scripps برای مه ۲۰۲۵ برابر ۴۳۰٫۲ ppm بود. جدیدترین مقدار ماهانه NOAA در Mauna Loa، بهروزشده در ۹ اکتبر ۲۰۲۶، برابر ۴۲۶٫۰۷ ppm برای سپتامبر ۲۰۲۶ در برابر ۴۲۴٫۳۷ ppm برای سپتامبر ۲۰۲۵ است، یعنی حدود ۱٫۷۰ ppm بیشتر. اختلاف بین ماهها عمدتاً الگوی فصلی است و باید ماههای متناظر مقایسه شوند. تأییدشده
برای بازه بلندمدت، IPCC گزارش میکند که در ۲۰۱۹ غلظت CO2 حدود ۴۱۰ ppm بود و بالاتر از دستکم ۲ میلیون سال گذشته است (اعتماد بالا)؛ متان و اکسید نیتروس نیز در دستکم ۸۰۰ هزار سال بیسابقه بودند (اعتماد بسیار بالا). مقایسه ۳۱۳ ppm در ۱۹۵۸ با ۴۳۲ ppm در ۲۰۲۶ نشاندهنده افزایشی نزدیک ۱۱۹ ppm است، اما چون ماهها یکسان نیستند این عدد تقریبی است. تأییدشده
دو نهاد مستقل مقادیر اندکی متفاوت گزارش میکنند: Scripps برای مه ۲۰۲۶ عدد ۴۳۲٫۰۰ و NOAA عدد ۴۳۲٫۳ ppm. اختلاف حدود ۰٫۳ ppm است و در منابع بررسیشده علت آن توضیح داده نشده؛ احتمالاً به تفاوت روش میانگینگیری و تجهیزات برمیگردد، اما این فقط حدس است. فرضیه نکته مهم برای خواننده آن است که روند بلندمدت صعودی در هر دو مجموعه داده یکسان است و اختلاف میان آنها در برابر افزایش بیش از ۱۰۰ ppm از ۱۹۵۸ ناچیز است. تأییدشده
- ۴۳۲٫۰۰ ppmاوج مه ۲۰۲۶ (Scripps)
- ۴۲۶٫۰۷ ppmمیانگین ماهانه سپتامبر ۲۰۲۶ (NOAA)
- ۳۱۳ ppmنخستین قرائت Keeling در ۲۹ مارس ۱۹۵۸
حفره اوزون و موفقیت پروتکل مونترال
تأییدشدهJoe Farman، Brian Gardiner و Jon Shanklin از British Antarctic Survey در ماه مه ۱۹۸۵ گزارش دادند که اوزون بالای جنوبگان در هر بهار بهشدت کاهش مییابد. دادهها از اسپکتروفتومتر Dobson در ایستگاه Halley آمده بود و ماهوارههای ناسا آن را تأیید کردند. پیوند این کاهش با ترکیبات کلردار انسانساخت، یعنی CFCها، پایه سیاستگذاری شد و پروتکل مونترال در ۱۹۸۷ تصویب و در ۱۹۸۹ لازمالاجرا شد. تأییدشده
بر پایه بولتن WMO بیش از ۹۹ درصد تولید و مصرف مواد کنترلشده تخریبکننده اوزون حذف شده است. بر پایه ارزیابی علمی ۲۰۲۲ و در صورت ادامه سیاستهای فعلی، لایه اوزون تا حدود ۲۰۴۰ در بیشتر جهان، ۲۰۴۵ در قطب شمال و ۲۰۶۶ در جنوبگان به سطح ۱۹۸۰ بازمیگردد. اصلاحیه Kigali درباره HFCها نیز طبق همان بولتن تا حدود ۰٫۵ درجه گرمایش را تا پایان قرن کاهش میدهد و ۱۶۴ عضو آن را تصویب کردهاند. تأییدشده
اندازه سالانه حفره به دما و آبوهوا هم وابسته است. ناسا و NOAA حفره ۲۰۲۵ را پنجمین کوچکترین از ۱۹۹۲ و چهاردهمین کوچکترین از ۱۹۷۹ رتبهبندی کردند؛ بیشینه روزانه ۹ سپتامبر برابر ۲۲٫۸۶ میلیون کیلومتر مربع و میانگین ۷ سپتامبر تا ۱۳ اکتبر برابر ۱۸٫۷۱ میلیون کیلومتر مربع بود. حداقل اوزون جنوبگان ۱۴۷ واحد Dobson در ۶ اکتبر ثبت شد در حالی که رکورد ۹۲ واحد، اکتبر ۲۰۰۶، است. مواد تخریبکننده در پوشنسپهر جنوبگان حدود یکسوم از اوج حدود ۲۰۰۰ کاهش یافتهاند. تأییدشده
در 2026 Copernicus (CAMS) گزارش داد حفره تا ۱۲ سپتامبر به حدود ۲۵ میلیون کیلومتر مربع، یعنی حدود ۵ میلیون بیش از میانگین آن تاریخ، رسیده و علت را افت ناگهانی دما در حدود ۲۰ کیلومتری بالای قطب جنوب دانست؛ شاخصهای دیگر نزدیک میانگین ماندند. رکورد ۲۹٫۶ میلیون کیلومتر مربع در ۹ سپتامبر ۲۰۰۶ است. رتبهبندی نهایی NASA/NOAA برای ۲۰۲۶ را در منابع بررسیشده نیافتم. ارزیابی علمی جدید WMO/UNEP برای پایان ۲۰۲۶ برنامهریزی شده و ممکن است سالهای بازیابی را بهروز کند. پرسش باز
- ۱۹۸۵اعلام کشف توسط BAS
- ۲۰۶۶بازگشت پیشبینیشده جنوبگان به سطح ۱۹۸۰ (ارزیابی ۲۰۲۲)
- ۲۲٫۸۶ میلیون کیلومتر مربعبیشینه حفره در ۲۰۲۵
آنچه آخرین ارزیابی کامل IPCC میگوید
تأییدشدهگزارش ترکیبی ششمین ارزیابی IPCC (AR6) هنوز آخرین ارزیابی کامل است؛ هفتمین چرخه از ژوئیه ۲۰۲۳ آغاز شده و گزارش ترکیبی آن تا اواخر ۲۰۲۹ منتشر میشود. بر پایه خلاصه برای سیاستگذاران، میانگین دمای سطح جهانی در ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ برابر ۱٫۰۹ درجه بالاتر از ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰ بود (بازه ۰٫۹۵ تا ۱٫۲۰). خشکی ۱٫۵۹ و اقیانوس ۰٫۸۸ درجه گرمتر شدهاند و گرمایش از ۱۹۷۰ سریعترین در هر دوره ۵۰ساله دستکم در ۲۰۰۰ سال گذشته بوده است (اعتماد بالا). تأییدشده
IPCC سهم فعالیتهای انسانی را در گرمایش ۱۸۵۰–۱۹۰۰ تا ۲۰۱۰–۲۰۱۹ بهاحتمال زیاد بین ۰٫۸ و ۱٫۳ درجه با برآورد بهینه ۱٫۰۷ میداند. سطح دریا در ۱۹۰۱ تا ۲۰۱۸ حدود ۰٫۲۰ متر (بازه ۰٫۱۵ تا ۰٫۲۵، اعتماد بالا) بالا آمد و نرخ آن از ۱٫۳ میلیمتر در سال (۱۹۰۱–۱۹۷۱) به ۱٫۹ (۱۹۷۱–۲۰۰۶) و ۳٫۷ میلیمتر در سال (۲۰۰۶–۲۰۱۸) رسید؛ تأثیر انسانی بهاحتمال بسیار زیاد عامل اصلی از دستکم ۱۹۷۱ است. تأییدشده
درباره بودجه کربن، گزارش میگوید از ابتدای ۲۰۲۰ حدود ۵۰۰ میلیارد تن CO2 باقی میماند تا با احتمال ۵۰ درصد گرمایش به ۱٫۵ درجه محدود شود و انتشار تجمعی ۱۸۵۰ تا ۲۰۱۹ حدود ۲۴۰۰ ± ۲۴۰ میلیارد تن بوده است. هر ۱۰۰۰ میلیارد تن CO2 دمای جهانی را حدود ۰٫۴۵ درجه (برآورد بهینه) بالا میبرد. پس از AR6، WMO دمای ۲۰۲۵ را ۱٫۴۴ ± ۰٫۱۳ درجه بالاتر از ۱۸۵۰–۱۹۰۰ و میانگین ۲۰۲۳–۲۰۲۵ را ۱٫۴۸ ± ۰٫۱۳ اعلام کرد. تأییدشده
گزارشهای IPCC از واژگان اعتماد و احتمال استفاده میکنند و برای هر یافته درجه اطمینان مشخص میشود؛ این فصل همان درجهها را حفظ کرده است. هر چه برآورد به پیشبینی آینده و پاسخ سامانههای پیچیده مانند صفحههای یخی نزدیکتر میشود، عدمقطعیت بزرگتر است و باید به بازههای اعلامشده توجه کرد. پرسش باز
- ۱٫۰۹ درجه (۰٫۹۵–۱٫۲۰)گرمایش ۲۰۱۱–۲۰۲۰ نسبت به ۱۸۵۰–۱۹۰۰
- ۰٫۲۰ متر (۰٫۱۵–۰٫۲۵)افزایش سطح دریا ۱۹۰۱–۲۰۱۸
- حدود ۵۰۰ میلیارد تن CO2بودجه کربن باقیمانده برای ۱٫۵ درجه با احتمال ۵۰٪ از ۲۰۲۰
سطح دریا و صفحههای یخی: GRACE و ICESat-2
تأییدشدهارتفاعسنجی ماهوارهای ناسا از ۱۹۹۳ سطح دریا را پیوسته اندازه میگیرد. تا ۲۰۲۴ افزایش میانگین جهانی حدود ۱۰۰ میلیمتر بوده و نرخ آن بیش از دو برابر شده است. تحلیل ناسا برای ۲۰۲۴ افزایش حدود ۵٫۹ میلیمتر را نشان داد، در حالی که انتظار حدود ۴٫۳ میلیمتر بود. انبساط گرمایی در ۲۰۲۴ حدود دوسوم افزایش را توضیح داد، در حالی که در سالهای اخیر حدود یکسوم بود و بقیه از ذوب یخهای خشکی میآمد. تأییدشده
ماهوارههای GRACE (۲۰۰۲ تا ۲۰۱۷) و GRACE-FO (از ژوئن ۲۰۱۸) تغییر جرم را از تغییرات میدان گرانش میسنجند. ناسا برای ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۵ زیان جرم گرینلند را حدود ۲۶۴ میلیارد تن در سال (ارقام مختلف صفحه از ۲۶۰ تا ۲۶۶) و جنوبگان را حدود ۱۳۵ میلیارد تن در سال (با رقم ۱۳۰ در نمودار) گزارش میکند. صفحه ناسا بازه عدمقطعیت نمیدهد و برای آن باید به مقالههای منبع و گزارش IPCC رجوع کرد. تأییدشده
ICESat-2 در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۸ با آخرین Delta II پرتاب شد. تنها ابزار آن، ATLAS، لیزری است که ۱۰ هزار بار در ثانیه شلیک میکند و زمان رفتوبرگشت فوتونها را با دقت حدود ۸۰۰ پیکوثانیه میسنجد تا تغییر ارتفاع صفحههای یخی، یخچالها و یخ دریا را نشان دهد. WMO برای ۲۰۲۵ افزایش گرمای بالای ۲۰۰۰ متر اقیانوس را حدود ۲۳ ± ۸ زتاژول نسبت به ۲۰۲۴ گزارش کرده است. تأییدشده
درباره گرمای اقیانوس، WMO برای ۲۰۲۵ دمای سطح دریا را ۰٫۴۹ درجه بالاتر از میانگین ۱۹۸۱–۲۰۱۰ اعلام کرد؛ این مقدار ۰٫۱۲ درجه کمتر از ۲۰۲۴ بود و باز هم سومین رقم بالا به شمار میرفت. WMO افزایش گرمای ۲۰۰۰ متر بالای اقیانوس را حدود ۲۰۰ برابر کل تولید برق جهان در ۲۰۲۴ برآورد کرد. این اعداد نشان میدهند بخش عمده انرژی اضافی در اقیانوس ذخیره میشود و دلیل سهم انبساط گرمایی در سطح دریاست. تأییدشده
- حدود ۱۰۰ میلیمترافزایش سطح دریا از ۱۹۹۳ تا ۲۰۲۴
- ۵٫۹ در برابر ۴٫۳ میلیمترنرخ ۲۰۲۴ در برابر مقدار انتظار تحلیل ناسا
- حدود ۲۶۴ / حدود ۱۳۵ میلیارد تن در سالکاهش جرم گرینلند و جنوبگان، ۲۰۰۲–۲۰۲۵
هواشناسی ماهوارهای و پیشبینی توفانهای حارهای
تأییدشدهاز TIROS-1 تا امروز، ماهوارهها دید پیوسته از سامانههای جوی ساختهاند. دقت پیشبینی مسیر توفانها به ترکیب ماهواره، مدلهای عددی و رایانش وابسته است. گزارش راستیآزمایی NHC برای ۲۰۲۴ نشان میدهد خطای میانگین رسمی مسیر در اقیانوس اطلس ۶۶٫۹ مایل دریایی در ۷۲ ساعت و ۱۱۵٫۳ مایل دریایی در ۱۲۰ ساعت بود و برای همه افقها رکورد دقت ثبت شد. تأییدشده
همین گزارش میگوید خطاهای ۲۴ تا ۷۲ ساعته در درازمدت حدود ۷۵ درصد کاهش یافته و خطاهای ۹۶ و ۱۲۰ ساعته طی ۲۰ سال حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد. در اقیانوس آرام شرقی نیز خطاها از ۱۹۹۰ حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد کم شده، اما در سالهای اخیر بهبود چشمگیری نبوده است. تأییدشده
پیشبینی شدت دشوارتر است. خطای شدت در اطلس طی یک دهه بهتدریج کم شده، اما نوسان سالانه زیاد است. سوگیری پیشبینی تشدید سریع از ۲۶ گره کمتر از واقعیت در ۲۰۱۰–۲۰۱۴ به ۱۶ گره در ۲۰۲۰–۲۰۲۴ رسیده است و ۲۰۲۴ با ۳۴ رخداد تشدید سریع تقریباً دو برابر میانگین ۲۰۱۴–۲۰۲۳ بود. تأییدشده اینکه شدتگیری سریع چقدر قابل پیشبینی خواهد شد، پرسش باز علمی است. پرسش باز
جزئیات ۲۰۲۴ نشان میدهد خطاهای مسیر در اطلس ۲۸ درصد در ۷۲ ساعت و ۳۹ درصد در ۱۲۰ ساعت کمتر از میانگین ۲۰۱۹–۲۰۲۳ بود. در همان سال خطای شدت در ۱۲۰ ساعت ۱۲٫۸ گره در برابر میانگین پنجساله ۱۵٫۵ گره بود، اما هدف ۱۰ گره برای ۴۸ ساعت بهدلیل تعداد زیاد تشدیدهای سریع (۱۱٫۴ گره) برآورده نشد. پس بهبود مسیر پایدارتر از بهبود شدت بوده است. تأییدشده
- ۶۶٫۹ / ۱۱۵٫۳ مایل دریاییخطای میانگین مسیر اطلس در ۷۲ و ۱۲۰ ساعت، ۲۰۲۴
- حدود ۷۵٪کاهش بلندمدت خطای مسیر ۲۴ تا ۷۲ ساعته در اطلس
- ۱۶ گرهسوگیری تشدید سریع، ۲۰۲۰–۲۰۲۴
میدان مغناطیسی، شفق و نقش محافظ مغناطیسسپهر
تأییدشدهمیدان مغناطیسی زمین از ژئودینامو، یعنی جریانهای فلز مذاب آهن و نیکل در هسته بیرونی، پدید میآید. باد خورشیدی سمت روز میدان را فشرده و سمت شب آن را به دم بلندی کشیده است. مغناطیسسپهر بخش بزرگی از انرژی ورودی را بازمیگرداند و بیشتر ذرات باقیمانده را در دو ناحیه چنبرهای موسوم به کمربندهای Van Allen به دام میاندازد. تأییدشده
شفق هنگامی پدید میآید که الکترونهای پرانرژی به ذرات جو بالایی برخورد کنند؛ توفانهای زمینمغناطیسی پرشکوهترین نمایشها را میسازند. بر پایه ناسا حفاظت کامل نیست و ترکهای کوتاهمدت روزانه مقداری انرژی را به زمین میرسانند، اما اثر چشمگیری ندارند. بیهنجاری اتلانتیک جنوبی نیز ذرات باردار را نزدیکتر میآورد و الکترونیک فضاپیماها را تحت تأثیر میگذارد. تأییدشده
ناسا میگوید مغناطیسسپهر و جو با هم زمین را در برابر پرتوهای کیهانی و ذرات خورشیدی محافظت میکنند، حتی هنگام وارونگی قطبها که میدان ضعیف میشود. اینکه میدان مغناطیسی تا چه حد برای نگهداری درازمدت جو ضروری است، میان سیارهها مقایسهپذیر نیست و بحثبرانگیز است، چون زهره با میدان ذاتی ضعیف جو بسیار چگالی دارد. این بحث هنوز حل نشده است. پرسش باز
شفقها همیشه سبز یا قرمز نیستند. ناسا درباره توفان ۲۰۲۴ گزارش میدهد که شفق ارغوانی در ارتفاعی حدود ۶۰۰ مایلی بالای ژاپن دیده شد و این رویداد در بیش از ۵۵ کشور گزارش شد. این مشاهدات نشان میدهند در توفانهای شدید ناحیه شفق به عرضهای پایینتر گسترش مییابد، هرچند ناسا عرض دقیق را در آن صفحه ذکر نکرده است. برای جمعبندی، شواهد نشان میدهد مغناطیسسپهر فیلتر بسیار مؤثری است، ولی عبارت «سپر مطلق» دقیق نیست. بخش مهمی از اثر آن در حفاظت از زیرساختهای فضایی و فناورانه مشاهده میشود، و برای ساکنان سطح زمین لایه ضخیم جو نقش دوم را بازی میکند. تأییدشده
- دو کمربندکمربندهای تابشی Van Allen
- جنوب اقیانوس اطلسمحل بیهنجاری ضعف میدان
هوای فضایی و اثر آن بر زمین
تأییدشدهاول سپتامبر ۱۸۵۹، Carrington و Hodgson جدا از هم شعله خورشیدی را دیدند و روز بعد، شفق بیش از هر زمان ثبتشده به جنوب رفت و جریانهای قدرتمند در سیمهای تلگراف جاری شد و در برخی دفاتر آتشسوزیهای کوچک ایجاد کرد. NOAA آن را بزرگترین توفان زمینمغناطیسی ثبتشده میخواند. تأییدشده
توفان ۱۰ مه ۲۰۲۴ معروف به Gannon نخستین توفان سطح G5 در بیش از دو دهه بود و شفق از بیش از ۵۵ کشور گزارش شد. گرمای جو بالایی پسا را برای هزاران ماهواره افزایش داد؛ ICESat-2 ارتفاع از دست داد و وارد حالت ایمن شد و CIRBE حدود پنج ماه بعد زودتر از موعد فرود آمد. تعدادی از تراکتورهای دارای GPS منحرف یا متوقف شدند و پروازهای فراآتلانتیک مسیر جنوبیتر گرفتند. تأییدشده
ناسا گزارش میدهد برخی خطوط فشار قوی قطع شد و ترانسفورماتورها داغ شدند و مزارع آسیبدیده بهطور میانگین حدود ۱۷ هزار دلار زیان دیدند (برآورد اقتصاددان دانشگاه Kansas State). صفحه ناسا توفان ۲۰۲۴ را با Carrington مقایسه نکرده است. بنابراین بزرگترین توفان محتمل آینده و بسامد رخداد آن پرسش باز است. پرسش باز
منشأ توفان ۲۰۲۴ ناحیه فعالی روی خورشید بود که حدود ۱۷ برابر قطر زمین گسترش داشت و چند پرتاب جرم تاجی در آن با هم ادغام شدند. نام Gannon از Jennifer Gannon، فیزیکدان هوای فضایی، گرفته شده است. این مثال نشان میدهد توفانهای شدید بر زیرساختهای فناورانه اثر میگذارند، اما اثر آنها بر سطح زمین برای سلامت انسان در منابع بررسیشده گزارش نشده است. تأییدشده
- ۱۸۵۹-۰۹-۰۱رویداد Carrington
- ۲۰۲۴-۰۵-۱۰توفان G5 معروف به Gannon
- بیش از ۵۵ کشورکشورهای گزارشدهنده شفق در ۲۰۲۴
زهره، مریخ و تنها سیاره شناختهشده دارای حیات
فرضیهسطح زهره حدود ۴۶۴ درجه سانتیگراد (طبق جدول ناسا؛ برخی صفحات ناسا ۴۶۷ مینویسند) دما دارد و فشار آن حدود ۹۲ برابر فشار سطح دریا در زمین است. جو آن عمدتاً دیاکسید کربن با ابرهای اسید سولفوریک است و در فاصله ۰٫۷۲ واحد نجومی از خورشید میگردد. تأییدشده مدل اقلیمی GISS ناسا نشان میدهد زهره اولیه ممکن است تا حدود ۲ میلیارد سال اقیانوس کمعمق و دمای مناسب داشته باشد؛ این نتیجه مدل است و مشاهده مستقیم نیست. فرضیه
مسیر محتمل بعدی این است که اقیانوس تبخیر شد، فرابنفش بخار آب را شکست، هیدروژن به فضا گریخت و CO2 بدون آب برای جذب انباشته شد و رانش گلخانهای رخ داد. این سناریو در صفحه ناسا «محتمل» توصیف شده و فرضیهای معتبر است، نه مشاهده مستقیم. فرضیه
در مریخ، MAVEN بر پایه ایزوتوپهای آرگون برآورد کرد حدود ۶۵ درصد آرگون جو در طول زمان به فضا رفته است (۲۰۱۷). برای CO2 فقط حداقل تلفات استنباط میشود چون فرایندهای دیگری هم آن را حذف میکنند. مریخ اولیه گرمتر و پرآبتر بود، اما شرایط دقیق آن روشن نیست. فرضیه تا امروز حیات در هیچ سیاره دیگری تأیید نشده است تأییدشده ؛ اینکه ترکیب کدام عوامل (فاصله، آب، جو، میدان) برای زندگی کافی است هنوز پرسش باز است. پرسش باز
مدل GISS فرض میکند زهره اولیه با خورشیدی تا ۳۰ درصد کمنورتر هم حدود ۴۰ درصد نور بیشتر از زمین امروزی دریافت میکرد. چون زهره کند میچرخد و روز آن ۱۱۷ روز زمینی است، سمت روشن آن نزدیک دو ماه رو به خورشید میماند، ابرهای ضخیم پدید میآورد و دمای متوسط را چند درجه پایینتر از زمین امروز نگه میدارد. اینها فرضها و خروجی مدلاند و باید با دادههای آینده (مثلاً ماموریتهای زهره) آزمون شوند. فرضیه
- حدود ۴۶۴ درجهدمای سطح زهره
- حدود ۹۲ برابرفشار سطح زهره نسبت به سطح دریای زمین
- حدود ۶۵٪برآورد آرگون ازدسترفته مریخ (MAVEN، ۲۰۱۷)
جدول زمانی
۲۰ رویداد- دهه ۱۸۲۰Fourier نشان میدهد جو گرمای فروسرخ را تا حدی نگه میدارد.تأییدشده
- ۱۸۵۹Tyndall با آزمایش گازهای جاذب گرما از جمله CO2 را شناسایی میکند.تأییدشده
- ۱ سپتامبر ۱۸۵۹رویداد Carrington؛ بزرگترین توفان زمینمغناطیسی ثبتشده.تأییدشده
- ۱۸۹۶Arrhenius برآورد عددی دو برابر شدن CO2 را منتشر میکند.تأییدشده
- ۱۹۳۸Callendar افزایش CO2 را به گرمایش مرتبط میکند و بیشتر هواشناسان نمیپذیرند.تأییدشده
- ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۰Haley عبارت خط Kármán را به کار میبرد و FAI مرز ۱۰۰ کیلومتر را برمیگزیند.تأییدشده
- ۱۹۵۸Keeling اندازهگیری CO2 را در Mauna Loa آغاز میکند.تأییدشده
- ۱ آوریل ۱۹۶۰پرتاب TIROS-1، نخستین ماهواره هواشناسی موفق.تأییدشده
- ۲۴ دسامبر ۱۹۶۸Bill Anders عکس رنگی Earthrise را از Apollo ۸ میگیرد.تأییدشده
- ۲۳ ژوئیه ۱۹۷۲پرتاب ERTS-1 که بعدها Landsat ۱ نام میگیرد.تأییدشده
- ۷ دسامبر ۱۹۷۲خدمه Apollo ۱۷ عکس Blue Marble را میگیرند.تأییدشده
- مه ۱۹۸۵گروه BAS کاهش بهاره اوزون بر فراز جنوبگان را گزارش میکند.تأییدشده
- ۱۹۸۷ و ۱۹۸۹پروتکل مونترال تصویب و در ۱۹۸۹ لازمالاجرا میشود.تأییدشده
- ۲۰۰۲آغاز GRACE برای سنجش تغییر جرم یخ و آب.تأییدشده
- ۲۰۰۸آرشیو Landsat بهطور رایگان در دسترس قرار میگیرد.تأییدشده
- ۲۰۱۴پرتاب Sentinel-1A، نخستین ماهواره Copernicus.تأییدشده
- ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۸پرتاب ICESat-2.تأییدشده
- ۱۰ مه ۲۰۲۴توفان زمینمغناطیسی G5 معروف به Gannon.تأییدشده
- ۲۰۲۵ناسا و NOAA حفره ۲۰۲۵ را پنجمین کوچکترین از ۱۹۹۲ اعلام میکنند.تأییدشده
- مه ۲۰۲۶اوج دیاکسید کربن در Mauna Loa به ۴۳۲٫۰۰ ppm در گزارش Scripps میرسد.تأییدشده
باورهای نادرست رایج
خط Kármán مرز فیزیکی دقیق پایان جو است.
این مرز قراردادی است؛ جو بهتدریج رقیق میشود و حتی بالاتر از ۱۰۰ کیلومتر ذرات هوا وجود دارند. تعریفهای دیگری مانند ۸۰٫۴۷ و حدود ۱۱۰ کیلومتر هم پیشنهاد یا استفاده شده است.
حفره اوزون همان گرمایش جهانی است.
حفره اوزون کاهش بهاری اوزون پوشنسپهر بر اثر ترکیبات کلردار است، در حالی که گرمایش به انباشت گازهای گلخانهای مربوط است. دو موضوع از نظر سیاستی پیوند دارند، اما سازوکارشان یکی نیست.
حفره اوزون واقعاً سوراخی در جو است.
حفره اصطلاحی برای ناحیهای با ستون اوزون بسیار کم است. در ۲۰۲۵ حداقل ۱۴۷ واحد Dobson ثبت شد و رکورد ۹۲ واحد است؛ هنوز مقداری اوزون وجود دارد.
اثر گلخانهای دیاکسید کربن نظریهای جدید است.
Fourier، Tyndall و Arrhenius از دهه ۱۸۲۰ تا ۱۸۹۶ مبانی آن را گذاشتند و از ۱۹۵۸ غلظت CO2 بهطور مستقیم اندازهگیری میشود.
Earthrise نخستین تصویر از زمین در فضا بود.
TIROS-1 در ۱۹۶۰ هزاران تصویر تلویزیونی از زمین گرفت. Earthrise در ۱۹۶۸ از فاصله ماه و رنگی گرفته شد و به نمادی فرهنگی تبدیل شد.
مغناطیسسپهر زمین را در برابر توفانهای خورشیدی کاملاً مصون میکند.
ناسا میگوید محافظت کامل نیست. توفان ۲۰۲۴ به ماهوارهها، GPS و بخشهایی از شبکه برق آسیب یا اختلال رساند.
تصویر Blue Marble ترکیب چند تصویر است.
تصویر اصلی Apollo ۱۷ یک عکس واحد با شناسه AS17-148-22727 است.
پرسشهای باز
هنوز پاسخ قطعی ندارند- سرعت و آستانههای پاسخ صفحههای یخی گرینلند و جنوبگان در دهههای آینده چقدر است و بازه عدمقطعیت آن چگونه کوچک میشود؟
- آیا ارزیابی علمی اوزون که برای پایان ۲۰۲۶ برنامهریزی شده سالهای بازیابی ۲۰۴۰، ۲۰۴۵ و ۲۰۶۶ را تغییر میدهد، و تزریق ایروسل پوشنسپهری چه اثری بر اوزون دارد؟
- علت دقیق افزایش ۵٫۹ میلیمتری سطح دریا در ۲۰۲۴ در برابر مقدار انتظار ۴٫۳ میلیمتر چیست و آیا موقتی است؟
- تشدید سریع توفانهای حارهای چقدر در آینده نزدیک قابل پیشبینی خواهد شد؟
- میدان مغناطیسی تا چه اندازه برای حفظ درازمدت جو در سیارهها اهمیت دارد؟
- زهره اولیه چه مدت اقیانوس و دمای مناسب داشت و مریخ اولیه چقدر گرم بود؟
- بزرگترین توفان فضایی محتمل چقدر بزرگ است و هر چند وقت یکبار رخ میدهد؟
پرسشهای متداول
اوج ماه مه ۲۰۲۶ در Mauna Loa برابر ۴۳۲٫۰۰ ppm در گزارش Scripps بود و NOAA میانگین مه را ۴۳۲٫۳ ppm اعلام کرد. جدیدترین میانگین ماهانه NOAA برای سپتامبر ۲۰۲۶ برابر ۴۲۶٫۰۷ ppm است. مقدار ماهانه با فصل تغییر میکند.
IPCC دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ را ۱٫۰۹ درجه گرمتر از ۱۸۵۰–۱۹۰۰ میداند (بازه ۰٫۹۵ تا ۱٫۲۰). WMO دمای ۲۰۲۵ را ۱٫۴۴ ± ۰٫۱۳ درجه بالاتر از آن دوره اعلام کرده است.
ناسا و NOAA میگویند مواد تخریبکننده اوزون در پوشنسپهر جنوبگان حدود یکسوم از اوج حدود ۲۰۰۰ کاهش یافتهاند. ارزیابی ۲۰۲۲ بازگشت به سطح ۱۹۸۰ را حدود ۲۰۴۰، ۲۰۴۵ و ۲۰۶۶ پیشبینی میکند. اندازه سالانه حفره به آبوهوا هم وابسته است و ۲۰۲۶ تا مقطع بررسی بزرگتر از میانگین بوده است.
مرز قراردادی رایج ۱۰۰ کیلومتر (خط Kármán) است، اما تعریف فیزیکی یگانهای وجود ندارد و مرزهای دیگر مانند ۸۰٫۴۷ کیلومتر نیز به کار میروند.
IPCC برای ۱۹۰۱ تا ۲۰۱۸ حدود ۰٫۲۰ متر (بازه ۰٫۱۵ تا ۰٫۲۵) گزارش کرده و ناسا از ۱۹۹۳ تا ۲۰۲۴ حدود ۱۰۰ میلیمتر. نرخ سالانه از ۱۹۹۳ بیش از دو برابر شده است.
GRACE و GRACE-FO تغییر جرم را از تغییرات گرانش میسنجند و ICESat-2 با لیزر ارتفاع سطح یخ را اندازه میگیرد؛ این دو روش مکملاند.
زهره به خورشید نزدیکتر است (۰٫۷۲ واحد نجومی) و جو بسیار چگال دیاکسید کربن دارد. فرضیه رایج میگوید اقیانوس اولیه تبخیر شد و رانش گلخانهای رخ داد؛ این فرضیه مشاهده مستقیم نیست.
منابع
۳۰ مرجع- Trends in CO2, CH4, N2O, SF6NOAA Global Monitoring Laboratory · gml.noaa.gov
- Annual Carbon Dioxide Peak Reaches 432 Parts per MillionScripps Institution of Oceanography, UC San Diego · today.ucsd.edu
- Ozone hole reaches notable threshold early again as area increases above average in 2026 (Copernicus CAMS)Down To Earth · downtoearth.org.in
- WMO Bulletin shows successful recovery of ozone layer, driven by scienceWMO · wmo.int
- Scientific Assessment of Ozone Depletion: 2026NOAA Chemical Sciences Laboratory · csl.noaa.gov
- NASA, NOAA Rank 2025 Ozone Hole as 5th Smallest Since 1992NASA Science · science.nasa.gov
- NOAA, NASA: 2025 ozone hole is 5th smallest since 1992NOAA · noaa.gov
- The ozone hole discoveryBritish Antarctic Survey · bas.ac.uk
- AR6 Synthesis Report: Summary for PolicymakersIPCC · ipcc.ch
- Seventh Assessment ReportIPCC · ipcc.ch
- WMO confirms 2025 was one of warmest years on recordWMO · wmo.int
- 50th Anniversary of the TIROS SatelliteNASA Earth Observatory · science.nasa.gov
- The Story Behind Apollo 8's Famous Earthrise PhotoNASA Science · science.nasa.gov
- The Blue Marble: The View From Apollo 17NASA · nasa.gov
- Landsat Legacy: NASA-USGS Program Observing Earth from Space Turns 50NASA · nasa.gov
- The Sentinel missionsESA · esa.int
- Ice Sheets - Earth IndicatorNASA Science · science.nasa.gov
- 10 Things to Know About ICESat-2, NASA's Latest Space LaserNASA Science · science.nasa.gov
- NASA Analysis Shows Unexpected Amount of Sea Level Rise in 2024NASA Sea Level Change Team · sealevel.nasa.gov
- Earth's Atmosphere: A Multi-layered CakeNASA Science · science.nasa.gov
- The Karman line definition (ICARE technical note)Federation Aeronautique Internationale (FAI) · fai.org
- National Hurricane Center Forecast Verification Report 2024NOAA National Hurricane Center · nhc.noaa.gov
- The Carbon Dioxide Greenhouse EffectAmerican Institute of Physics · history.aip.org
- NASA Climate Modeling Suggests Venus May Have Been HabitableNASA · nasa.gov
- NASA's MAVEN Reveals Most of Mars' Atmosphere Was Lost to SpaceNASA · nasa.gov
- What NASA Is Learning from the Biggest Geomagnetic Storm in 20 YearsNASA Science · science.nasa.gov
- Five historically huge solar eventsNOAA · noaa.gov
- What's in the Air?UCAR Center for Science Education · scied.ucar.edu
- Earth's Magnetosphere: Protecting Our Planet from Harmful Space EnergyNASA Science · science.nasa.gov
- Venus: FactsNASA Science · science.nasa.gov
متن این فصل بازنویسی و خلاصهی یافتههای منابع بالاست و جایگزین مطالعهی آنها نیست. پیوندها به وبسایتهای بیرونی باز میشوند.