سن زمین و مقیاس زمان زمینشناسی
تأییدشدهتأییدشده برآورد امروزی سن زمین نزدیک به ۴٫۵۴ میلیارد سال است. نخستین سنجش مدرن را کلر پترسن، زمینشیمیدان آمریکایی، انجام داد: او در سال ۱۹۵۳ با روش اورانیوم–سرب و با استفاده از نمونههای شهابی، بهویژه شهابسنگ آهنی کانیون دیابلو، عددی نزدیک به ۴٫۵۵ میلیارد سال با خطای حدود ۷۰ میلیون سال اعلام کرد. منطق کار این است که شهابسنگها بقایای مواد نخستین منظومه شمسیاند و خود زمین به دلیل بازیافت پیوسته سنگهایش، قدیمیترین ماده اصلی خود را از دست داده است.
تأییدشده قدیمیترین مواد زمینی شناختهشده بلورهای زیرکناند. در سال ۲۰۰۱ گروهی به سرپرستی سایمون وایلد گزارش کرد که یک دانه زیرکن از تپههای جک در استرالیای غربی حدود ۴۴۰۴ میلیون سال سن دارد؛ ترکیب ایزوتوپ اکسیژن آن نشان میدهد از مذابی گرانیتی پدید آمده که با آب مایع در دمای پایین برهمکنش داشته است. این یافته را شاهدی بر وجود پوسته قارهای و اقیانوس در حدود ۴٫۴ میلیارد سال پیش دانستهاند، هرچند تفسیر دقیق آن همچنان موضوع بحث است.
تأییدشده تاریخ زمین در «مقیاس زمان زمینشناسی» به واحدهایی با نامهای ائون، دوران، دوره، عصر و اشکوب تقسیم میشود. نهاد رسمی این طبقهبندی، کمیسیون بینالمللی چینهشناسی (ICS) زیر نظر اتحادیه بینالمللی علوم زمینشناسی (IUGS) است. مرز بسیاری از واحدهای جوانتر با یک نقطه مرجع جهانی در یک مقطع سنگی (GSSP) تعریف میشود. این ساختار برای بحث آنتروپوسن در بخش پایانی نیز اهمیت دارد.
- ≈۴٫۵۴ میلیارد سالسن زمین
- ۱۹۵۳اعلام سنجش پترسن (۴٫۵۵ ± ۰٫۰۷ میلیارد سال)
- ≈۴۴۰۴ میلیون سالسن زیرکن تپههای جک (۲۰۰۱)
لرزهنگاری: چگونه درون زمین را «دیدیم»
تأییدشدهتأییدشده هیچکس تا کنون به هسته زمین نرسیده و عمیقترین گمانهها فقط بخش کوچکی از پوسته را شکافتهاند. دانش ما درباره درون سیاره تقریباً بهطور کامل از رفتار امواج لرزهای میآید: امواج فشاری (P) و برشی (S) هنگام عبور از لایههایی با ویژگیهای متفاوت سرعت و مسیرشان را تغییر میدهند و ایستگاههای لرزهنگاری در سراسر جهان این تغییرها را ثبت میکنند.
تأییدشده در ۸ اکتبر ۱۹۰۹ زمینلرزهای در منطقه پوکوپلیه، حدود ۴۰ کیلومتر جنوبشرق زاگرب رخ داد. آندریا موهوروویچیچ لرزهنگاشتها و زمان رسیدن موجها را از ۴۱ ایستگاه گردآوری کرد و دید که دو دسته رسیدن موج فشاری وجود دارد؛ یکی در ایستگاههای نزدیک و دیگری از فاصلهای حدود ۲۴۰ کیلومتر به بعد. او نتیجه گرفت که سرعت موج با عمق افزایش مییابد و در مرزی ناگهان جهش میکند. این مرز، یعنی جدایی پوسته از گوشته، امروز ناپیوستگی موهو نام دارد.
تأییدشده در سال ۱۹۳۶ اینگه لمان، لرزهشناس دانمارکی، مقاله کوتاهی با عنوان «P'» منتشر کرد. او موجهای فشاری ثبتشده از زمینلرزه ۱۹۲۹ بوللر در نیوزیلند را در «ناحیه سایه» هسته بررسی کرد؛ ناحیهای که اگر هسته تماماً مایع بود نباید موجی در آن دیده میشد. نتیجه او مدل سهپوستهای بود: گوشته جامد، هسته بیرونی مایع و هسته درونی جامد. پذیرش کامل جامد بودن هسته درونی زمان برد و بررسیهای مستقل دهههای بعد آن را تقویت کردند. بنابراین لمان را کاشف هسته درونی میدانند؛ این نمونهای است از اینکه چگونه چند داده ناهنجار میتواند تصویر یک سیاره را دگرگون کند.
تأییدشده نکته روششناختی مهم این است که امواج برشی S از مایع عبور نمیکنند و امواج فشاری P در مرز گوشته و هسته بیرونی خم میشوند؛ همین دو واقعیت پایه تفسیر «ناحیه سایه» و در نتیجه استنتاج مایع بودن هسته بیرونی است. لمان با ردیابی دقیق همین موجها نشان داد که شعاعی از هسته رفتار دیگری دارد. امروز شبکههای لرزهنگاری و روشهایی مانند توموگرافی لرزهای، تصویری سهبعدی از ناهمگنیهای گوشته ارائه میدهند، هرچند وضوح این تصویر هنوز محدود است.
- ۱۹۰۹کشف ناپیوستگی موهو
- ۱۹۳۶مقاله لمان و کشف هسته درونی جامد
- ۴۱تعداد ایستگاههای لرزهنگاری مورد استفاده موهوروویچیچ
هسته، گوشته و پوسته
تأییدشدهتأییدشده زمین از سه لایه اصلی ساخته شده است: پوسته نازک و سخت بیرونی، گوشته سنگی ضخیم و هسته آهنی. هسته خود دو بخش دارد؛ بخش بیرونی از آلیاژ آهن مایع است و بخش درونی جامد. ناسا این هسته مایع در حال حرکت را منبع میدان مغناطیسی زمین معرفی میکند. اعداد دقیق شعاع لایهها در صفحههای این فصل این گزارش نبود و بنابراین در این متن فقط به ترتیب و ماهیت لایهها اتکا شده است.
تأییدشده گوشته جامد است اما در مقیاس زمانی میلیونها سال مانند مادهای بسیار چسبناک جریان مییابد؛ همین همرفت گوشتهای، بههمراه سردشدن و فرورانش صفحهها، موتور اصلی حرکت صفحههاست. ناحیهای از گوشته با نام «منطقه گذار» در بازه عمقی تقریباً ۴۱۰ تا ۶۶۰ کیلومتر قرار دارد و در بخش بعدی درباره آب نهفته در آن سخن میگوییم.
فرضیه زمان تشکیل هسته درونی هنوز محل بحث است. پژوهشی در ۲۰۱۵ در Nature با تکیه بر ثبتهای مغناطیسی سنگهای باستانی، جهش در شدت میدان را میان ۱ تا ۱٫۵ میلیارد سال پیش یافت و آن را نشانه احتمالی نخستین انجماد آهن در مرکز دانست؛ برآوردهای پیشین از ۰٫۵ تا ۲ میلیارد سال پیش را شامل میشدند. این استنباط غیرمستقیم و مبتنی بر یک مطالعه است و تأیید مستقل گستردهای ندارد. مطالعه همچنین آهنگ رشد میانگین هسته درونی را حدود یک میلیمتر در سال برآورد میکند.
تأییدشده پوسته زیر اقیانوسها و زیر قارهها ماهیت متفاوتی دارد: پوسته اقیانوسی نسبتاً جوان، چگال و بازالتی است و مدام در پشتهها ساخته و در گودالها بلعیده میشود، در حالی که پوسته قارهای سبکتر، ضخیمتر و بسیار قدیمیتر است و فرورانش آن دشوار است. به همین دلیل قدیمیترین مواد زمینی، مانند زیرکنهای کهن، در قارهها یافت میشوند و بستر دریا بسیار جوانتر از سنگهای خشکی است. این تفاوت در بخش مربوط به زمینساخت صفحهای نقش کلیدی دارد.
- ۳ لایهپوسته، گوشته، هسته (بیرونی مایع، درونی جامد)
- ۴۱۰–۶۶۰ کیلومتربازه عمقی منطقه گذار گوشته
- ۱–۱٫۵ میلیارد سالبرآورد فرضی زمان پیدایش هسته درونی
دینام هسته و میدان مغناطیسی
تأییدشدهتأییدشده میدان مغناطیسی زمین از حرکت سیال رسانای آهن در هسته بیرونی برمیخیزد؛ سازوکاری که «ژئودینام» نام دارد. گرمایی که از هسته به گوشته میرسد همرفت را پیش میراند و چرخش زمین این جریانها را سازمان میدهد. بر پایه توضیح ناسا، شدت میدان در گذر زمان بالا و پایین میشود، قطبهای مغناطیسی جابهجا میشوند و گاه جای خود را عوض میکنند.
تأییدشده آخرین وارونگی کامل قطبیت، وارونگی ماتویاما–برونس، حدود ۷۷۳ هزار سال پیش رخ داد. مطالعهای به سرپرستی برد سینگر مدت فرایند را حدود ۲۲ هزار سال برآورد کرد، یعنی نزدیک سه برابر برآوردهای پیشین (۴ تا ۹ هزار سال)، هرچند خود سوئیچ نهایی قطبیت حدود ۴ هزار سال طول کشید. پژوهشگر دیگری، نیکلا تووینیو، این مدت طولانی را نمیپذیرد و حداکثر ۸ هزار سال را معتبر میداند؛ پس بازه دقیق وارونگی هنوز مورد مناقشه است.
فرضیه پژوهشگران بر این باورند که تشکیل هسته درونی با آزاد کردن عناصر سبکتر به درون مایع بیرونی، همرفت را تقویت کرد و بدینسان به پایداری دینام کمک میکند. مدلها پیشبینی میکنند میدان میتواند یک میلیارد سال یا بیشتر ادامه یابد. تفاوت با مریخ، که میدان نیرومند اولیهاش حدود نیم میلیارد سال پس از شکلگیری خاموش شده، یکی از دلایل اهمیت این مدل برای قابلیت سکونت سیارههاست.
- ۷۷۳ هزار سالزمان آخرین وارونگی کامل
- ۴–۲۲ هزار سالبازه برآوردهای مدت آن وارونگی
تاریخچه زمینساخت صفحهای
تأییدشدهتأییدشده آلفرد وگنر، هواشناس آلمانی، ایده رانش قارهها را از پاییز ۱۹۱۱ پروراند و آن را در ۱۹۱۲ منتشر کرد و در کتابی که نخستین بار ۱۹۱۵ چاپ شد پرورد. او با همخوانی خط ساحلی آفریقا و آمریکای جنوبی، فسیلهای یکسان در دو سوی اقیانوس اطلس، رسوبهای یخچالی در نواحی گرم و زغالسنگ گیاهان گرمسیری در جنوبگان استدلال کرد که قارهها زمانی یک ابرقاره به نام پانگهآ بودند. بیشتر زمینشناسان آن را نپذیرفتند، زیرا وگنر سازوکار قانعکنندهای برای حرکت ارائه نکرده بود؛ او در ۱۹۳۰ در گرینلند درگذشت.
تأییدشده پس از جنگ جهانی دوم نقشهبرداری بستر اقیانوس با پژواکسنجی، یافتن رشتهکوههای میاناقیانوسی و ثبت نوارهای مغناطیسی متقارن، صحنه را عوض کرد. هری هس پیشنهاد کرد که پوسته جدید در پشتهها ساخته و در گودالها بلعیده میشود و رابرت دیتس اصطلاح «گسترش بستر دریا» را رواج داد (۱۹۶۱). در ۱۹۶۳ فرد واین و درامند ماتیوز در Nature توضیح دادند که بازالت سردشونده در پشتهها قطبیت میدان زمان خود را ثبت میکند و در نتیجه نوارهای متقارن بازتاب وارونگیهای میداناند؛ لارنس مورلی بهطور مستقل به همین ایده رسیده بود. این نخستین آزمون علمی گسترش بستر دریا شمرده میشود.
تأییدشده مجموعه شواهد دیگر نیز به انقلاب دهه ۱۹۶۰ افزود: پهنههای ویدادی–بنیوف زمینلرزههای شیبدار زیر گودالها، شبکه جهانی لرزهنگارهای استاندارد که پراکندگی زمینلرزهها را نقشه کرد، و در ۱۹۶۸ حفاری کشتی گلومار چلنجر در پشته میاناطلس که سن رسوبها و بازالتها را با فاصله از محور پشته مطابق پیشبینی نشان داد. تا اواخر دهه ۱۹۶۰ زمینساخت صفحهای پذیرفته شد. نکته مهم این است که این نظریه نشان داد صفحهها حرکت میکنند، نه اینکه قارهها مانند کشتی از بستر اقیانوس بگذرند، چنانکه منتقدان وگنر تصور میکردند.
تأییدشده پیامد عملی این انقلاب در نحوه فهم خطر نیز دیده میشود: توزیع زمینلرزهها و آتشفشانها اکنون با مرز صفحهها توضیح داده میشود و پهنههای فرورانش جایگاه بزرگترین زمینلرزهها و سونامیها هستند. بنابراین فهم تاریخ علمی زمینساخت برای ارزیابی خطر امروز نیز اهمیت دارد و نشان میدهد چگونه نظریهای ردشده در آغاز، با شواهد مستقل از چند شاخه علم به نظریهای مرکزی بدل شد.
- ۱۹۱۲/۱۹۱۵انتشار ایده وگنر و کتاب او
- ۱۹۶۱اصطلاح «گسترش بستر دریا»
- ۱۹۶۳فرضیه واین–ماتیوز(–مورلی)
- ۱۹۶۸حفاری گلومار چلنجر در پشته میاناطلس
آغاز زمینساخت صفحهای: هنوز بیپاسخ
پرسش بازپرسش باز هیچ اجماعی درباره زمان آغاز زمینساخت صفحهای وجود ندارد و برآوردها از حدود ۷۰۰ میلیون سال پیش تا پیش از ۴ میلیارد سال پیش گستردهاند. دیدگاه محافظهکارانه، که رابرت استرن نماینده آن است، روشنترین شواهد یعنی افیولیتها و شیستهای آبی را به نئوپروتروزوئیک (حدود ۱ میلیارد تا ۵۴۱ میلیون سال پیش) نسبت میدهد. بسیاری از منتقدان این را بیش از حد محتاطانه میدانند.
فرضیه دستهای از پژوهشها بازیافت پوسته را از حدود ۳ میلیارد سال پیش افزایشیافته میبینند و یک افیولیت حفظشده به ۲٫۵ میلیارد سال پیش تاریخگذاری شده است. برخی پژوهشگران بر پایه شیمی زیرکنها حتی تا ۳٫۸ میلیارد سال پیش یا هادئن (۴٫۵ تا ۴ میلیارد سال) عقب میروند؛ اما بیشتر زیرکنهای بسیار کهن از یک محل، تپههای جک، میآیند و همین پایه نمونهای را محدود میکند. مطالعه مغناطیسی ۲۰۲۳ نیز پیشنهاد میکند خشکیها تا ۳٫۴ میلیارد سال پیش بیشتر در جای خود مانده بودند.
پرسش باز احتمال دیگر این است که جنبههای مختلف زمینساخت صفحهای، مانند فرورانش و رانش قارهها، در زمانهای متفاوت آغاز شده باشند و برخی مرحلههای «تکوین» و نه یک لحظه آغاز روشن در کار باشد. از آنجا که سنگهای قدیمی با فرسایش و بازیافت از میان رفتهاند، پاسخ قطعی شاید همیشه به تفسیر ردپاهای شیمیایی وابسته بماند. در این فصل این پرسش را در ردیف مسئلههای باز قرار دادهایم.
- ≈۰٫۷ تا بیش از ۴ میلیارد سالبازه برآوردهای پیشنهادی آغاز
- ۲٫۵ میلیارد سالتاریخ یک افیولیت حفظشده
چرخه ابرقاره: نونا، رودینیا و پانگهآ
فرضیهتأییدشده زمین بارها قارههایش را به هم چسبانده و دوباره جدا کرده است. بر پایه مرور ایوانز (۲۰۱۳): ابرقاره نونا (کلمبیا) عمدتاً ۱٫۹ تا ۱٫۸ میلیارد سال پیش گرد آمد و ۱٫۵ تا ۱٫۲ میلیارد سال پیش پاره شد؛ رودینیا عمدتاً ۱٫۱ تا ۱٫۰ میلیارد سال پیش شکل گرفت و ۰٫۸ تا ۰٫۷ میلیارد سال پیش از هم گسست؛ پانگهآ حدود ۰٫۳ تا ۰٫۲ میلیارد سال پیش وجود داشت و بخش عمده گردآمدنش از ادیاکارن–کامبرین آغاز شده بود.
فرضیه اینکه این رویدادها یک چرخه منظم با دوره حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون سال تشکیل میدهند، تنها فرضیهای با پشتوانه نظری و تجربی است و قطعی نیست. همان مرور یادآور میشود که الگوی ابرچرخه مبتنی بر پانگهآ سایر ثبتهای فانروزوئیک مانند تراز دریا و یخبندانها را بهخوبی توضیح نمیدهد و زمانبندی نامنظم کوهزاییها با دوره ثابت سازگار نیست.
تأییدشده پانگهآ، که وگنر آن را در سده بیستم برای عموم شناساند، بنابراین فقط یکی از چند ابرقاره پیاپی است نه یک «آغاز» تاریخ قارهها. شکستن رودینیا نیز در بحث برفتوپ زمین جایگاه دارد، چون سواحل تازه در عرضهای پایین هوازدگی سیلیکاتها و کاهش دیاکسید کربن را تشدید کرده است؛ این پیوند ادعای فرضی است، نه واقعیتی اثباتشده.
- ≈۳۰۰–۲۰۰ میلیون سال پیشدوره پانگهآ
- ۱٫۱–۰٫۷ میلیارد سال پیشگردآمدن و گسیختن رودینیا
- ۵۰۰–۶۰۰ میلیون سالدوره فرضی ابرچرخه (نامطمئن)
آتشفشانها و ابرآتشفشانها
تأییدشدهتأییدشده آتشفشانها عمدتاً در مرز صفحهها (پشتههای میاناقیانوسی و پهنههای فرورانش) و در نقطههای داغ شکل میگیرند. فوران ابرآتشفشانی به رویدادی گفته میشود که بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر مکعب ماگما بیرون دهد. آخرین فوران بزرگ توبا در سوماترا حدود ۷۴ هزار سال پیش روی داد و حدود ۲۸۰۰ کیلومتر مکعب مواد خارج کرد؛ فوران پیشین توبا حدود ۸۴۰ هزار سال پیش بود (منبع این ارقام یک مقاله تبیینی عمومی است، نه مقاله داوریشده).
فرضیه «نظریه فاجعه توبا» ادعا میکرد که زمستان آتشفشانی حاصل، انسانهای نخستین را تا آستانه انقراض برد. این ادعا امروز عمدتاً کنار گذاشته شده است: مدلسازی و رسوبهای دریاچههای مالاوی و چالا در شرق آفریقا سرمای بسیار محدود (حداکثر حدود ۱ درجه، برآورد بهینه حدود ۰٫۵ درجه) و اختلال کوتاهمدت (تا حدود ۱۸ ماه) نشان میدهند. شواهد ژنتیکی تنگنای جمعیتی انسان را حدوداً در همین بازه نشان میدهد (برآورد ۳۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ بازمانده)؛ پیوند علّی این دو هنوز مناقشهپذیر است.
تأییدشده درباره یلواستون، سازمان زمینشناسی ایالات متحده (USGS) میگوید فورانی کالدراساز مانند رویدادهای حدود ۲٫۱ میلیون، ۱٫۳ میلیون و ۶۴۰ هزار سال پیش محتملترین سناریو نیست و کماحتمالترین و بدترین حالت است؛ احتمال وقوع آن در هر سده یا هزاره «بسیار کم» است. USGS تأکید میکند یلواستون «عقبافتاده» نیست، فوران آینده را نمیتوان پیشبینی کرد و پایش نشانهای از فوران قریبالوقوع نمییابد. محتملترین رویداد انفجاری، انفجار گرمابی است و محتملترین رویداد آتشفشانی جریان گدازه. در یادداشت ۲۰۱۵ USGS آمده که شاهدی بر انباشت مذاب کافی برای فوران عظیم دیده نمیشود و اینکه حدود ۷۰ هزار سال است فوران رخ نداده است. نقل خطر به عدد سالانه دقیق در منابع USGS این فصل نبود و نمیآوریم.
تأییدشده نباید «ابرآتشفشان» را با رویدادی تکراری و دورهای اشتباه گرفت: فاصله فورانهای کالدراساز یلواستون ثابت نیست و به همین دلیل USGS محاسبه ساده «فاصله میانگین» را مبنای پیشبینی نمیداند؛ در صفحه پرسشهای آینده خود نشان میدهد که حتی با چنین حساب سرانگشتی، فوران بعدی دهها هزار سال دورتر خواهد بود، اما همزمان تصریح میکند نمیتوان زمان فوران را پیشبینی کرد. اثر یک فوران کالدراساز بزرگ، به گفته USGS، احتمالاً اقلیم جهانی و کشاورزی را برای سالها دگرگون میکند اما اندازه و مدت دقیق آن قابل پیشبینی نیست.
- ≈۷۴ هزار سال پیشآخرین ابرفوران توبا
- ≈۲۸۰۰ کیلومتر مکعبحجم برآوردی مواد توبا
- ۲٫۱ / ۱٫۳ / ۰٫۶۴ میلیون سال پیشسه فوران کالدراساز یلواستون
زمینلرزهها و سونامیها
تأییدشدهتأییدشده بر پایه فهرست USGS بزرگترین زمینلرزههای ثبتشده از ۱۹۰۰ چنیناند: شیلی (والدیویا) ۲۲ مه ۱۹۶۰ با بزرگای ۹٫۵؛ آلاسکا ۲۸ مارس ۱۹۶۴ با ۹٫۲؛ سوماترا–آندامان ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ با ۹٫۱؛ و توهوکوی ژاپن ۱۱ مارس ۲۰۱۱ با ۹٫۱. هر چهار رویداد در پهنههای فرورانش رخ دادهاند، جایی که یک صفحه زیر صفحه دیگر میلغزد و میتواند بستر دریا را ناگهان جابهجا کند.
تأییدشده در رویداد ۲۰۰۴ بر پایه جمعبندی NOAA بزرگا ۹٫۱ و عمق کانون حدود ۳۰ کیلومتر بود و ۲۲۷٬۸۹۹ نفر کشته یا ناپدید ثبت شد؛ بیش از هر سونامی شناختهشده دیگر. بیشترین تلفات در اندونزی (۱۶۷٬۵۴۰)، سریلانکا (۳۵٬۳۲۲)، هند (۱۶٬۲۶۹) و تایلند (۸٬۲۱۲) بود و مجموع کشورهای فهرستشده ۱۵ کشور است. NOAA زیان مادی را حدود ۱۰ میلیارد دلار ذکر کرده است.
تأییدشده در رویداد ۲۰۱۱ برگهواقعیت سامانه هشدار سونامی (NOAA/NWS) بزرگا را ۹٫۰ و زمان را ۱۴:۴۶ به وقت ژاپن با عمق حدود ۳۲ کیلومتر ثبت کرده است؛ USGS اکنون ۹٫۱ را فهرست میکند که تفاوت ناشی از بازبینی برآورد است. بیشینه ارتفاع موج در میاکو (ایواته) حدود ۴۰٫۵ متر و نفوذ آب در ناحیه سندای تا ۱۰ کیلومتر بود. ارقام تلفات ثبتشده نزدیک یک سال پس از رویداد توسط پلیس ملی ژاپن ۱۵٬۸۵۳ کشته و ۳٬۲۸۳ مفقود بود و آمار بعدی ممکن است تغییر کرده باشد.
تأییدشده نکته مهم درباره سونامی این است که آنچه سونامی را مرگبار میکند صرفاً بزرگای زمینلرزه نیست، بلکه جابهجایی عمودی بستر دریا، شکل ساحل، زمان هشدار و آمادگی جوامع است. NOAA یادآور میشود که بزرگترین موجها در نزدیکی کانون پدید آمدند، در دریای باز کوچک شدند و در آبهای کمعمق ساحلی دوباره رشد کردند. همین رفتار توضیح میدهد چرا تلفات در کشورهای دوردست مانند سومالی و تانزانیا با اندونزی قابل مقایسه نبود.
- ۹٫۵شیلی ۱۹۶۰، بزرگترین
- ۲۲۷۸۹۹کشته یا ناپدید سونامی ۲۰۰۴ (NOAA)
- ۴۰٫۵ متربیشینه ارتفاع موج ۲۰۱۱ در میاکو
چرخههای ژرف کربن و آب
تأییدشدهتأییدشده رصدخانه کربن ژرف (DCO) در گزارشهای ۲۰۱۹ مجله Elements حاصل نزدیک به ده سال پژوهش را جمعبندی کرد: زمین حدود ۱٫۸۵ میلیارد میلیارد تن کربن دارد که ۹۹٫۸ درصد آن زیر سطح است (برآورد هسته و گوشته پایینی حدسی است). مناطق آتشفشانی سالانه حدود ۲۸۰ تا ۳۶۰ میلیون تن CO2 آزاد میکنند و فرایندهای زمینشناختی دیگر ۲۰ تا ۴۰ میلیون تن میافزایند؛ انسان حدود ۱۰ گیگاتن در سال، یعنی ۴۰ تا ۱۰۰ برابر کل برونرانی طبیعی.
تأییدشده فرورانش کربن و آب را به درون گوشته میبرد و آتشفشانها و پشتهها بخشی را بازمیگردانند؛ این بازیافت در مقیاس میلیونها سال یکی از ثابتکنندههای اقلیم بلندمدت است. مایری ادموندز از DCO میگوید زمین تعادل خود را بازمییابد اما حدود ۱۰۰ هزار سال طول میکشد.
فرضیه در سال ۲۰۱۴ گروه گراهام پیرسون در Nature گزارش داد که ذرهای رینگوودیت (شکل پرفشار الیوین) داخل الماسی برزیلی حدود ۱٫۴ درصد وزنی آب دارد، که نشانه مستقیم آب در منطقه گذار (۴۱۰ تا ۶۶۰ کیلومتر) است. برخی گزارشها از آن نتیجه گرفتند این لایه به اندازه اقیانوسهای زمین آب دارد، اما چون این تنها نمونه موجود است و ممکن است از ناحیهای غیرنمونهوار آمده باشد، تعمیم آن فرضیه است و به نمونههای بیشتر نیاز دارد.
- ۱٫۸۵×۱۰¹⁸ تنکربن کل زمین (برآورد DCO)
- ۹۹٫۸%سهم کربن زیر سطح
- ≈۱٫۴% وزنیآب رینگوودیت داخل الماس (۲۰۱۴)
اقیانوسها، گودالها و دریچههای گرمابی
تأییدشدهتأییدشده اقیانوسها حدود ۷۱ درصد سطح زمین را میپوشانند و حدود ۹۷ درصد آب سیاره را در خود دارند. بر پایه NOAA، لایه چند متری بالایی اقیانوس بیش از کل جو گرما نگه میدارد و پدیدههایی مانند النینیو از دگرگونی دمای آن برمیخیزند؛ بنابراین اقیانوس تنظیمکننده اصلی اقلیم است. میانگین عمق آن حدود ۳۶۸۲ متر است.
تأییدشده ژرفترین نقطه، چالنجر دیپ در انتهای جنوبی گودال ماریانا در باختر اقیانوس آرام و چند صد کیلومتر جنوبغربی گوام، حدود ۱۰٬۹۳۵ متر عمق دارد (تقریبی؛ سنجشهای مختلف اندکی تفاوت دارند). نام آن از کشتی HMS Challenger است که خدمهاش در ۱۸۷۵ نخستینبار عمق گودال را اندازه گرفتند.
تأییدشده در ۱۷ فوریه ۱۹۷۷ شیرجه ۷۱۳ زیردریایی آلوین، در گسل ریفت گالاپاگوس حدود ۶۴۰ کیلومتر باختر اکوادور و در عمق حدود ۲۵۰۰ متر، نخستین دریچه گرمابی را نشان داد. دانشمندانی مانند جک کورلیس و تیرد فان آندل بهعنوان ناظر حضور داشتند. کرمهای لولهای سفید با نوک سرخ در آب تا ۱۷ درجه سلسیوس زندگی میکردند. این جوامع شیمیوسنتزیاند و انرژی را بهجای نور خورشید از گازهای محلول در سیال دریچه، مانند سولفید هیدروژن، میگیرند؛ کشفی که فهم ما از شرایط ممکن برای زندگی را گسترد و بحث درباره خاستگاه حیات در محیطهای گرمابی را برانگیخت. این که حیات روی زمین حتماً در دریچهها آغاز شد، فرضیه است و تأیید نشده.
تأییدشده در ردهبندی بزرگتر، اقیانوس زمین را حفاظت میکند: با ذخیره گرما، با انتقال آب و گرما بهوسیله جریانها و با مبادله گاز با جو، به شکلگیری شرایط زیستپذیر کمک میکند. دریچههای گرمابی به ما یادآوری میکند که زمینساخت و شیمی زمین در ساخت زیستگاهها دخیلاند. NOAA اشاره میکند که پس از ۲۰۰۲، وقتی گدازه دریچه «رُز گاردن» را مدفون کرد، حیات در فاصله چند صد متری یک میدان تازه به نام «رُزبَد» را مستعمره کرد؛ نمونهای از شتابپذیری و پایداری این جوامع.
- ≈۷۱%سهم اقیانوس از سطح زمین
- ۳۶۸۲ مترمیانگین عمق اقیانوس
- ۱۹۷۷/۰۲/۱۷نخستین مشاهده دریچه گرمابی با آلوین
برفتوپ زمین
فرضیهفرضیه در دوره کریوژنین، حدود ۷۲۰ تا ۶۳۵ میلیون سال پیش، یخبندانهایی بیسابقه رخ داد. فرضیه «برفتوپ زمین»، که اصطلاحش را جو کرشوینک در اواخر دهه ۱۹۸۰ رواج داد، میگوید یخ تمام سیاره را پوشاند. شاهدهای پیشنهادی شامل نهشتههای یخچالی بر تقریباً همه قارهها و نشانههایی از یخبندان در عرضهای گرمسیری است. بازخورد آلبیدو (بازتاب بیشتر نور خورشید با پیشروی یخ) و کاهش دیاکسید کربن پس از گسیختن رودینیا از سازوکارهای پیشنهادیاند.
فرضیه مدل رقیب «برفگلتوپ» است که در آن کمربندی از آب آزاد در استوا میماند؛ شبیهسازیهای ریچارد پلتیر و همکاران چنین کمربندی را تولید میکنند و پناهگاههایی برای موجودات فراهم میکند. استدلال دیگر آن است که یخپوشش کامل فتوسنتز را قطع و انقراضی بزرگ ایجاد میکرد و اثر روشنی از آن دیده نشده است. هواداران برفتوپ پاسخ میدهند که ریزاندامگان مقاوم زنده ماندند و بعدها به اشکال پیچیدهتر تحول یافتند.
پرسش باز مقاله بازبینیشده کلمبیا نتیجه میگیرد هیچیک از دو فرضیه قطعی نیست و به مدلهای اقلیمی بهتر و مطالعه موجودات بازمانده نیاز است. ما از ادعای مستقل خود درباره کربناتهای کلاه یا دیرینهمغناطیس پرهیز کردیم چون این خطوط شواهد در منابع این فصل این گزارش بررسی نشدند.
- ۷۲۰–۶۳۵ میلیون سال پیشبازه یخبندانهای کریوژنین
- ۲ مدلبرفتوپ در برابر برفگلتوپ
ماه، کشندها و چرخش زمین
تأییدشدهفرضیه پذیرفتهترین توضیح پیدایش ماه، فرضیه برخورد بزرگ است: جسمی در اندازه مریخ با نام تیا حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش با زمین نخستین برخورد کرد و بقایای مذاب آن ماه را ساخت. نمونههای آپولو شباهت سنگهای ماه و زمین را تأیید میکنند اما جزئیات، مانند اندازه و سرعت تیا و کمبود برخی عناصر فرار در ماه، هنوز محل بحث است. این منبع (timeanddate) کیفیت پژوهشی پایینتری دارد و ادعا تنها بهعنوان فرضیه آمده است.
تأییدشده میانگین فاصله ماه هر سال حدود ۳٫۸ سانتیمتر زیاد میشود، آهنگی نزدیک به رشد ناخن. بازتابندههایی که فضانوردان آپولو بین ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ بر ماه گذاشتند، با اندازهگیری لیزری فاصله را دقیق میسنجند. اصطکاک کشندی اقیانوسها ماه را به مداری گستردهتر میراند و همان اصطکاک چرخش زمین را کند میکند؛ طول روز بر پایه EarthSky حدود یک ثانیه در هر ۴۰٬۰۰۰ سال بلند میشود.
فرضیه برآوردهایی از مرجانهای فسیلشده نشان میدهد حدود ۴۰۰ میلیون سال پیش سال حدود ۴۰۰ روز ۲۲ ساعته داشت و حدود ۹۰۰ میلیون سال پیش حدود ۴۸۰ روز ۱۸ ساعته؛ اما هر برآورد بازسازی غیرمستقیم است و خطا دارد. وضعیت آینده، یعنی همگام شدن کامل چرخش زمین با مدار ماه در حدود ۴۷ روز، را همان منبع «مشکوک» میخواند چون به بقای طولانی سامانه بستگی دارد.
تأییدشده کشند ناشی از کشش گرانشی ماه (و خورشید) بر آبهای زمین است و اثر آن بر کند شدن چرخش و دور شدن ماه یک انتقال تکانه زاویهای است: آنچه زمین از چرخش خود از دست میدهد، مدار ماه به دست میآورد. مرجانهای فسیلی با خطوط رشد روزانه یکی از ابزارهای بازسازی طول روز در گذشتهاند؛ اما این روش خطاهای خود را دارد و ما نتایج آن را تقریبی میدانیم.
- ۳٫۸ سانتیمتر/سالدور شدن ماه
- ۱ ثانیه / ۴۰۰۰۰ سالآهنگ بلند شدن روز (برآورد)
- ۱۹۶۹–۱۹۷۲بازتابندههای آپولو
بحث آنتروپوسن و تصمیم ۲۰۲۴
تأییدشدهتأییدشده گروه کاری آنتروپوسن در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۳ گزارش رسمی خود را ارائه کرد و پیشنهاد داد «آنتروپوسن» بهعنوان سری/عصر با اشکوب/سن «کرافوردین» رسمی شود و مرز آن سال ۱۹۵۲ باشد. نقطه مرجع پیشنهادی (GSSP) رسوبهای لایهدار دریاچه کرافورد در انتاریوی کانادا بود، با جهش پلوتونیوم بهعنوان نشانگر اصلی و سه مقطع کمکی در ژاپن (خلیج بپو)، چین (دریاچه سیهایلونگوان) و لهستان (توربزار شنیژکا).
تأییدشده زیرکمیسیون چینهشناسی کواترنری (SQS) در سال ۲۰۲۴ رأی داد این پیشنهاد رد شود. اتحادیه IUGS در بیانیهای به تاریخ ۲۰ مارس ۲۰۲۴ رد پیشنهاد را بهعنوان واحد رسمی مقیاس زمان زمینشناسی تأیید کرد و ICS آن را پشتیبانی کرد؛ صفحه SQS بیانیه مشترک را ۲۶ مارس ۲۰۲۴ ثبت کرده که با تاریخ صفحه IUGS (۲۰ مارس) فرق دارد، پس تاریخ دقیق صدور بیانیه نیاز به راستیآزمایی بیشتر دارد. شمارش آرا در صفحههای این فصل نبود. IUGS تصریح میکند این واژه همچنان در علوم زمین، اجتماعی، سیاست و عموم کاربرد خواهد داشت و آن را توصیفگر ارزشمند اثر انسان بر نظام زمین مینامد.
تأییدشده پس برای ICS، دوره کنونی همچنان عصر هولوسن است و «آنتروپوسن» اصطلاحی غیررسمی است. این تصمیم درباره تأثیر انسان بر سیاره نیست، بلکه درباره معیارهای رسمی چینهشناسی است؛ منتقدان اغلب به مشکل تعریف یک مرز زمانی واحد و جهانی اشاره کردند.
تأییدشده برای فهم این بحث باید بدانیم که واحدهای رسمی زمینشناسی باید با نشانگری در لایههای سنگی یا رسوبی در سراسر جهان قابل ردیابی باشند. پیشنهاد کرافورد به نشانگر پلوتونیوم حاصل آزمایشهای هستهای وابسته بود، ولی منتقدان پرسیدند آیا رویداد چنین پیچیده و تدریجی را میتوان به یک مرز زمانی واحد در تاریخ بسته کرد. این اختلاف روششناختی بود و نه انکار تغییرات بشری. تصمیم ۲۰۲۴ همچنان بحث بر سر کاربرد غیررسمی واژه را باز میگذارد.
- ۲۰۲۴-۰۳رد آنتروپوسن بهعنوان واحد رسمی
- ۱۹۵۲مرز پیشنهادی ردشده
- دریاچه کرافوردمقطع مرجع پیشنهادی
جدول زمانی
۲۰ رویداد- حدود ۴٫۵۴ میلیارد سال پیششکلگیری زمین بر پایه برآورد ایزوتوپیتأییدشده
- حدود ۴٫۴ میلیارد سال پیشتشکیل زیرکن تپههای جک با نشانههایی از آب مایعتأییدشده
- ۳٫۸ تا بیش از ۴ میلیارد سال پیش (مناقشهای)پیشنهادهای آغاز زمینساخت صفحهایپرسش باز
- حدود ۱٫۹ تا ۱٫۸ میلیارد سال پیشگردآمدن ابرقاره نونا (کلمبیا)تأییدشده
- ۱ تا ۱٫۵ میلیارد سال پیشبرآورد زمان تشکیل هسته درونیفرضیه
- حدود ۱٫۱ تا ۱٫۰ میلیارد سال پیشگردآمدن رودینیاتأییدشده
- حدود ۷۲۰ تا ۶۳۵ میلیون سال پیشیخبندانهای کریوژنین (برفتوپ زمین)فرضیه
- حدود ۳۰۰ تا ۲۰۰ میلیون سال پیشدوره پانگهآتأییدشده
- حدود ۲٫۱، ۱٫۳ و ۰٫۶۴ میلیون سال پیشسه فوران کالدراساز یلواستونتأییدشده
- حدود ۷۷۳ هزار سال پیشآخرین وارونگی کامل قطبیت میدان مغناطیسیتأییدشده
- حدود ۷۴ هزار سال پیشآخرین ابرفوران توباتأییدشده
- ۱۸۷۵HMS Challenger نخستین سنجش عمق در گودال ماریاناتأییدشده
- ۱۹۰۹موهوروویچیچ ناپیوستگی موهو را از زمینلرزه ۸ اکتبر کشف کردتأییدشده
- ۱۹۱۲ و ۱۹۱۵وگنر ایده رانش قارهها را منتشر کرد و کتابش چاپ شدتأییدشده
- ۱۹۳۶لمان هسته درونی جامد را پیشنهاد کردتأییدشده
- ۱۹۵۳پترسن عدد حدود ۴٫۵۵ میلیارد سال را اعلام کردتأییدشده
- ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۸شیلی ۱۹۶۰ (۹٫۵)، گسترش بستر دریا ۱۹۶۱، واین–ماتیوز ۱۹۶۳، آلاسکا ۱۹۶۴ (۹٫۲)، حفاری گلومار چلنجر ۱۹۶۸تأییدشده
- ۱۹۷۷کشف دریچههای گرمابی در ریفت گالاپاگوستأییدشده
- ۲۰۰۴ و ۲۰۱۱زمینلرزه و سونامی سوماترا (۹٫۱) و توهوکو (۹٫۰ یا ۹٫۱)تأییدشده
- ۲۰۲۴رد آنتروپوسن بهعنوان واحد رسمی زمینشناسیتأییدشده
باورهای نادرست رایج
یلواستون عقبافتاده است و بهزودی فوران ابرآتشفشانی میکند.
USGS تأکید میکند یلواستون عقبافتاده نیست، پایش نشانه فوران قریبالوقوع نیافته و محتملترین رویدادها انفجارهای گرمابی و جریانهای گدازهاند.
زمین درونش یک دریای مذاب است.
گوشته جامد است و در مقیاس زمینشناختی جریان مییابد؛ تنها هسته بیرونی مایع است و هسته درونی جامد.
وگنر نظریه صفحهها را ارائه داد.
وگنر رانش قارهها را پیشنهاد کرد اما سازوکاری نداشت؛ نظریه زمینساخت صفحهای دهه ۱۹۶۰ با گسترش بستر دریا و نوارهای مغناطیسی شکل گرفت.
فوران توبا تقریباً انسانها را منقرض کرد.
این نظریه عمدتاً کنار گذاشته شده و شواهد از سرمای منطقهای و سازگاری انسانها حکایت دارد؛ البته تنگنای ژنتیکی احتمالی همچنان بحث دارد.
آنتروپوسن رسماً بهعنوان عصر جدید زمینشناسی پذیرفته شده است.
در 2024 IUGS رد پیشنهاد را تأیید کرد؛ اصطلاح غیررسمی باقی است.
هسته درونی زمین از حرکت ایستاده یا برعکس شده است.
مطالعه ۲۰۲۳ این احتمال را مطرح کرد اما کارشناسانی مانند تکالچیچ احتیاط خواستند و گفتند اتفاق فاجعهباری نیفتاده.
پرسشهای باز
هنوز پاسخ قطعی ندارند- پیرامون بازه آغاز زمینساخت صفحهای: از حدود ۷۰۰ میلیون سال تا بیش از ۴ میلیارد سال پیش اجماعی نیست.
- آیا هسته درونی با ریتمی نوسانی (۷۰ ساله یا ۲۰ تا ۳۰ ساله) نسبت به گوشته میچرخد، یا دادهها را باید به شکل دیگری تفسیر کرد؟
- هسته درونی دقیقاً چه زمانی شکل گرفت و چه اثری بر دینام داشت؟ برآورد ۱ تا ۱٫۵ میلیارد سال فقط یک مطالعه است.
- آیا زمین کاملاً یخ بست (برفتوپ) یا کمربندی آزاد در استوا باقی ماند (برفگلتوپ)؟
- منطقه گذار گوشته در مقیاس جهانی چقدر آب دارد؟ تنها یک نمونه الماسی در دست است.
- آیا چرخه ابرقاره دورهای منظم دارد یا زمانبندی آن نامنظم است؟
- پیدایش دقیق ماه و ویژگیهای ترکیبی آن با فرضیه برخورد بزرگ چگونه سازگار میشود؟
پرسشهای متداول
اینگه لمان، لرزهشناس دانمارکی، در ۱۹۳۶ با تحلیل موجهای P ناشی از زمینلرزه ۱۹۲۹ نیوزیلند پیشنهاد کرد هسته درونی جامدی درون هسته بیرونی مایع قرار دارد.
بر پایه USGS، زمینلرزه والدیویا در شیلی در ۲۲ مه ۱۹۶۰ با بزرگای ۹٫۵. پس از آن آلاسکا ۱۹۶۴ (۹٫۲)، سوماترا ۲۰۰۴ (۹٫۱) و توهوکو ۲۰۱۱ (۹٫۱) قرار دارند.
چالنجر دیپ در گودال ماریانا، با عمق تقریبی ۱۰٬۹۳۵ متر طبق NOAA. این عدد تقریبی است و سنجشهای مختلف اندکی با هم تفاوت دارند.
USGS میگوید نشانهای از فوران قریبالوقوع نیست و سناریوی کالدراساز کماحتمالترین است. محتملترین رویدادها انفجار گرمابی و جریان گدازهاند.
خیر. در ۲۰۲۴ زیرکمیسیون SQS پیشنهاد را رد کرد و IUGS این رد را تأیید کرد. واژه همچنان بهصورت غیررسمی کاربرد دارد.
میانگین حدود ۳٫۸ سانتیمتر در سال، که با بازتابندههای لیزری آپولو سنجیده میشود. این فرایند چرخش زمین را کند و طول روز را بسیار آهسته زیاد میکند.
در فوریه ۱۹۷۷ در ریفت گالاپاگوس. حیاتی کشف شد که انرژی خود را از شیمی و نه نور خورشید میگیرد و درک ما از شرایط ممکن برای زندگی را گسترد.
حدود ۴٫۵۴ میلیارد سال، بر پایه تاریخگذاری اورانیوم–سرب نمونههای شهابی که پترسن در دهه ۱۹۵۰ آغاز کرد.
منابع
۳۰ مرجع- 20 Largest Earthquakes in the WorldUSGS · usgs.gov
- Working Group on the AnthropoceneICS Subcommission on Quaternary Stratigraphy · quaternary.stratigraphy.org
- IUGS statement on the AnthropoceneIUGS · iugs.org
- How deep is the ocean?NOAA National Ocean Service · oceanservice.noaa.gov
- This Dynamic Earth: Developing the theoryUSGS · pubs.usgs.gov
- This Dynamic Earth: Historical perspectiveUSGS · pubs.usgs.gov
- March 29, 1936: Notes on Earth's Inner CoreEARTH Magazine (AGI) · earthmagazine.org
- 1977 - Astounding DiscoveriesWoods Hole Oceanographic Institution · whoi.edu
- Galapagos Rift 2005NOAA Ocean Exploration · oceanexplorer.noaa.gov
- Five things most people get wrong about Yellowstone volcanoUSGS · usgs.gov
- Questions about future volcanic activity at YellowstoneUSGS · usgs.gov
- 11 March 2011 Japan event fact sheet (archived)NOAA/NWS Tsunami Warning Center · webarchive.library.unt.edu
- 2004 Indian Ocean tsunami datasetNOAA Science On a Sphere · sos.noaa.gov
- Snowball Earth articleColumbia Climate School · news.climate.columbia.edu
- Earth's inner core may have stopped turningCNN · edition.cnn.com
- When did plate tectonics begin?Live Science · livescience.com
- The wayward Moon receding from EarthEarthSky · earthsky.org
- Earth's magnetic field and geodynamoNASA · nasa.gov
- Discovery of Mohorovicic's discontinuityGeotech.hr · geotech.hr
- A watery surprise from Earth's depthsEARTH Magazine (AGI) · earthmagazine.org
- Human activity outpaces volcanoes in releasing deep carbonEos (AGU) · eos.org
- The supercontinent cycle (Evans 2013)Yale University · people.earth.yale.edu
- The Toba supervolcano explainerGeographical · geographical.co.uk
- Frederick Vine and Drummond MatthewsGeological Society of London · geolsoc.org.uk
- Alfred Wegener (1880-1930)UC Museum of Paleontology · ucmp.berkeley.edu
- Inner core age study (Biggin et al. 2015)ScienceDaily · sciencedaily.com
- Introduction to the oceansNOAA JetStream · noaa.gov
- Earth's magnetic field reversal took three times longer than thoughtScientific American · scientificamerican.com
- Clair Patterson's early life and researchUniversity of Illinois · publish.illinois.edu
- Evidence from detrital zircons for continental crust and oceans 4.4 Gyr agoNature via Harvard ADS · ui.adsabs.harvard.edu
متن این فصل بازنویسی و خلاصهی یافتههای منابع بالاست و جایگزین مطالعهی آنها نیست. پیوندها به وبسایتهای بیرونی باز میشوند.