چرخهی زندگی ستارگان
تأییدشدهستارگان در هستهی خود هیدروژن را به هلیوم و سپس عناصر سنگینتر میسوزانند و سرنوشت نهاییشان را عمدتاً جرم آغازینشان تعیین میکند تأییدشده . ستارگان با جرم میانی، تقریباً از ۰٫۸ تا ۸ برابر جرم خورشید، در پایان عمر لایههای بیرونی را بهصورت سحابی سیارهنما رها میکنند و هستهای کربنی به نام کوتولهی سفید باقی میماند. به گفتهی مواد آموزشی رصدخانهی Chandra، این هسته آنقدر جرم ندارد که کربن را بسوزاند و دمایش در آغاز در حدود بیست هزار کلوین است، اما بهدلیل کوچکی بسیار کمنور دیده میشود تأییدشده .
برای ستارگانی با جرم بیش از حدود هشت برابر خورشید، پایان داستان کاملاً متفاوت است. این ستارگان پس از تمام شدن سوخت هستهای، با فروریزش هسته و بازتاب موج ضربهای لایههایشان را در یک ابرنواختر به فضا میپراکنند تأییدشده . باقیماندهی هسته، بسته به جرم، یا ستارهی نوترونی است یا سیاهچاله. مرز دقیق میان این دو در جرمهای متوسط به معادلهی حالت ماده در چگالیهای فوقهستهای وابسته است و هنوز با دقت کامل شناخته نشده است پرسش باز .
در این میان نقش دوگانهها پررنگ است. بسیاری از ستارگان در سامانههای دوتایی زندگی میکنند و انتقال جرم میان آنها میتواند مسیر تحول را عوض کند؛ نمونهی روشن آن کوتولهی سفیدی است که از همدمش ماده میگیرد و به حد چاندراسکار نزدیک میشود. از همین سازوکار در بخش بعد دربارهی ابرنواخترهای نوع Ia سخن میگوییم. همهی عناصر سنگینتر از هیدروژن و هلیوم، از کربن بدن ما تا آهن، در چنین فرایندهایی در درون ستارگان و انفجارهای آنها ساخته شده و به محیط میانستارهای بازگشتهاند تأییدشده .
باید میان آنچه مشاهده شده و آنچه مدلسازی است تفاوت گذاشت. مراحل کلی تحول ستارهای، از سوختن هیدروژن تا کوتولهی سفید و ابرنواختر، با رصد ستارگان در مراحل گوناگون و مشاهدهی باقیماندههای انفجار تأیید شدهاند تأییدشده . اما جزئیات، مانند اثر چرخش و میدان مغناطیسی بر هسته یا مرز جرمی دقیق میان نتایج گوناگون، هنوز در شبیهسازیها اصلاح میشوند و عددهای بالا را باید تقریبی دانست فرضیه .
- ۰٫۸ تا ۸بازهی تقریبی جرم ستارگان با پایان کوتولهی سفید (برحسب جرم خورشید)
- بیش از ۸جرم لازم برای فروریزش هسته و ابرنواختر هستهیفروپاشنده (جرم خورشیدی)
- حدود ۲۰۰۰۰دمای اولیهی کوتولهی سفید (کلوین)
ابرنواخترها، ستارگان نوترونی و تپاخترها
تأییدشدهابرنواخترها به دو خانوادهی بزرگ تقسیم میشوند. نوع Ia انفجار گرماهستهای یک کوتولهی سفید در سامانهی دوتایی است؛ وقتی جرم آن از حد چاندراسکار، یعنی حدود ۱٫۴ جرم خورشید، فراتر میرود کربن در هسته بهصورت انفجاری آغاز به سوختن میکند تأییدشده . نوعهای II و Ib و Ic از فروریزش هسته در ستارگان پرجرم پدید میآیند و بر پایهی عناصری که در طیفشان دیده میشود از هم تفکیک میشوند. حد نامبرده به نام اخترفیزیکدان Subrahmanyan Chandrasekhar است که برندهی جایزهی نوبل نیز شد.
چون ابرنواخترهای Ia تقریباً همواره انرژی مشابهی آزاد میکنند، نجوم آنها را «شمع استاندارد» مینامد: مقایسهی درخشندگی ظاهری با درخشندگی ذاتی، فاصلهی کهکشان میزبان را به دست میدهد تأییدشده . همین ویژگی پایهی کشف شتاب انبساط کیهان و اندازهگیری ثابت هابل است که در بخشهای بعد بررسی میشود.
ستارهی نوترونی را از دههی ۱۹۳۰ بهصورت نظری محتمل میدانستند. کشف تپاخترها در ۱۹۶۷ نخستین شاهد رصدی بود: Antony Hewish و گروهش در دانشگاه Cambridge چشمههای رادیوییای یافتند که تقریباً هر یک ثانیه یک تپ منظم میفرستادند، و همین موجب شد Hewish در ۱۹۷۴ همراه با Martin Ryle جایزهی نوبل فیزیک را بگیرد تأییدشده . نخستین نشانهها را Jocelyn Bell Burnell، دانشجوی دکترای او، در دادهها دید؛ نقش او در بحثهای تاریخی دربارهی عدالت در جوایز علمی بارها مطرح شده است. تفسیر پذیرفتهشده این است که تپاختر، ستارهی نوترونی چرخان و بسیار مغناطیدهای با قطری از مرتبهی ده کیلومتر است که باریکهای رادیویی را همچون فانوس دریایی به سوی زمین میچرخاند تأییدشده .
ابرنواخترها فقط انفجارهای دیدنی نیستند؛ آنها ابزار اندازهگیری و کارخانهی عناصرند. رصد یک ابرنواختر Ia در کهکشانی دوردست هم فاصله را میدهد و هم، با تکرار برای دهها هزار نمونه، تاریخ انبساط کیهان را. به همین دلیل دقت واسنجی این شمعهای استاندارد بهطور مستقیم بر بحث تنش هابل و بر ارزیابی تغییر انرژی تاریک اثر میگذارد تأییدشده .
- ۱۹۶۷سال رصد نخستین تپاخترها در Cambridge
- ۱۹۷۴سال جایزهی نوبل فیزیک به Ryle و Hewish
- حدود ۱۰ کیلومترقطر تقریبی ستارهی نوترونی
نظریهی سیاهچاله: از Schwarzschild تا تابش Hawking
تأییدشدهاندکی پس از انتشار نسبیت عام، Karl Schwarzschild جوابی دقیق برای میدان گرانشی یک جرم کروی به Einstein داد؛ همین جواب بعدها به توصیف سیاهچالهی بدون چرخش انجامید تأییدشده . افق رویداد مرزی است که از آنسوی آن حتی نور نمیگریزد. شعاع افق (شعاع شوارتسشیلد) برای جرمی برابر خورشید حدود ۳ کیلومتر (قطر حدود ۶ کیلومتر) و برای جرمی برابر زمین حدود ۹ میلیمتر (قطر حدود ۱٫۸ سانتیمتر) است. در ژانویهی ۱۹۶۵ Roger Penrose با مفهوم سطح بهدامافتاده نشان داد که تشکیل سیاهچاله پیشبینی استوار نسبیت عام است، و در ۲۰۲۰ نیمی از جایزهی نوبل فیزیک را برای همین کار گرفت تأییدشده .
Penrose و Stephen Hawking در سال ۱۹۷۰ قضیههای تکینگی را تعمیم دادند و نشان دادند که در شرایطی کلی، فروریزش گرانشی و حتی انبساط کیهان به تکینگی میانجامد. Hawking همچنین قضیهی مساحت را مطرح کرد: مساحت افق رویداد در فرایندهای کلاسیک کاهش نمییابد، و برای ادغام دو سیاهچاله مساحت نهایی دستکم برابر مجموع دو مساحت اولیه است تأییدشده . در فوریهی ۱۹۷۴ او نتیجهای شگفتانگیز اعلام کرد: اگر نظریهی میدان کوانتومی را در پسزمینهی سیاهچاله به کار ببریم، سیاهچاله باید مانند جسمی با دمای مشخص تابش کند؛ این یک پیشبینی نظری (محاسبهی نیمهکلاسیک) است و هنوز رصد نشده است فرضیه .
دمای هاوکینگ برای سیاهچالهی ستارهای در حدود ده به توان منفی هفت کلوین در هر جرم خورشیدی است، یعنی بسیار پایینتر از دمای تابش زمینهی کیهانی. بنابراین تابش هاوکینگ از سیاهچالههای واقعی تاکنون رصد نشده است تأییدشده . آزمایشهای شبیهساز در آزمایشگاه، مانند سامانههای نوری و آکوستیکی، پدیدهای مشابه را بررسی میکنند، اما اینها آزمون مستقیم سیاهچالهی کیهانی نیستند. «پارادوکس اطلاعات»، یعنی اینکه با تبخیر سیاهچاله اطلاعات مادهای که در آن افتاده چه میشود، همچنان مسئلهی بنیادی حلنشدهای در پیوند نسبیت عام و مکانیک کوانتومی است پرسش باز .
نکتهی مهم برای خواننده این است که مدل ریاضی سیاهچاله و وجود جرمهای فشرده در طبیعت دو سطح متفاوتند. وجود چنین اجسامی از راه رصد مداری، موج گرانشی و تصویربرداری قطعاً تأیید شده است تأییدشده ، ولی ساختار درونی آنها، یعنی وجود واقعی تکینگی، در نظریهی کلاسیک پیشبینی میشود و بیشتر نشانهی حد اعتبار نظریه است تا واقعیتی رصدشده پرسش باز .
- ۱۹۶۵اثبات Penrose دربارهی پیشبینی استوار تشکیل سیاهچاله
- فوریهٔ ۱۹۷۴اعلام تابش Hawking (محاسبهی نظری، رصدنشده)
- ۳ کیلومترشعاع افق رویداد سیاهچالهای با جرم خورشید (قطر حدود ۶ کیلومتر)
رصد سیاهچالهها: Cygnus X-1، LIGO و تصاویر EHT
تأییدشدهCygnus X-1 از نخستین چشمههای پرتو ایکس بود که بهعنوان نامزد سیاهچالهی ستارهای شناخته شد. اندازهگیری رادیویی دقیقتر فاصله در ۲۰۲۱ آن را حدود ۲٫۲۲ کیلوپارسک (با ناپایداری ۰٫۱۸) برآورد کرد و جرم سیاهچاله را به حدود ۲۱٫۲ با ناپایداری ۲٫۲ جرم خورشید رساند؛ جرم ستارهی همدم نیز نزدیک ۴۰٫۶ جرم خورشید به دست آمد، بسیار بیش از برآوردهای پیشین تأییدشده .
در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵ آشکارسازهای LIGO نخستین موج گرانشی ادغام دو سیاهچاله (GW150914) را ثبت کردند؛ موج حدود ۱٫۳ میلیارد سال در راه بود. جایزهی نوبل ۲۰۱۷ به Rainer Weiss (نیمی) و Barry Barish و Kip Thorne (نیمی دیگر) رسید تأییدشده . اکنون صدها رویداد ثبت شدهاند. در ۲۰۲۵ رویداد GW250114 با دو سیاهچالهی نزدیک به ۳۴ و ۳۲ جرم خورشید، بلندترین نسبت سیگنال به نوفهای بود که تا آن زمان دیده شده بود؛ تحلیل آن قضیهی مساحت Hawking را تأیید کرد و دو مد شبهنرمال سیاهچالهی نهایی را اندازه گرفت (اعلام در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۵) تأییدشده . رویداد GW231123، رصدشده در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۳ و اعلامشده در ۱۴ ژوییهی ۲۰۲۵، شامل اجزایی حدود ۱۰۰ و ۱۴۰ جرم خورشید و جرم کل میان ۱۹۰ تا ۲۶۵ جرم خورشید بود و بزرگترین ادغام ثبتشده تا آن زمان شناخته شد تأییدشده . اینکه چنین سیاهچالههای سنگینی چگونه از تحول ستارهای پدید آمدهاند پرسش باز هنوز بحثبرانگیز است.
در ۱۰ آوریل ۲۰۱۹ همکاری Event Horizon Telescope، با هشت تلسکوپ رادیویی، نخستین تصویر سایهی سیاهچاله را در مرکز کهکشان Messier ۸۷ منتشر کرد: حلقهای درخشان با مرکز تاریک، در فاصلهی حدود ۵۵ میلیون سال نوری و با جرم حدود ۶٫۵ میلیارد خورشید تأییدشده . در ۱۲ مه ۲۰۲۲ تصویر مشابهی از Sagittarius A* با جرم حدود چهار میلیون خورشید، بر پایهی دادههای ۲۰۱۷، ارائه شد تأییدشده . این تصاویر با پیشبینی نسبیت عام برای اندازهی سایه سازگارند، هرچند دقت آزمون هنوز محدود است.
- ۲۱٫۲ ± ۲٫۲جرم سیاهچالهی Cygnus X-1 (جرم خورشیدی)، برآورد ۲۰۲۱
- ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵نخستین رصد مستقیم موج گرانشی
- ۱۰ آوریل ۲۰۱۹انتشار نخستین تصویر سایهی سیاهچاله (M87*)
راه شیری و نقشهی Gaia
تأییدشدهراه شیری کهکشانی مارپیچی است که قرص ستارهایش بیش از ۱۰۰ هزار سال نوری گسترش دارد. ناسا تعداد ستارگانش را محتملاً ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد برآورد میکند؛ این دامنهی وسیع نشان میدهد که شمارش دقیق ممکن نیست، زیرا از درون کهکشان نمیتوان ستارگان کمجرم و کمنور و بخشهای پنهان پشت غبار را کامل دید تأییدشده . منظومهی شمسی تقریباً در نیمهی فاصله میان مرکز و لبه قرار دارد و هر گردش کامل آن بهدور کهکشان در حدود ۲۲۰ تا ۲۵۰ میلیون سال (رقم رایج حدود ۲۳۰ میلیون سال) طول میکشد.
ماهوارهی Gaia متعلق به ESA موقعیت و حرکت نزدیک به دو میلیارد ستاره را اندازه گرفته است، یعنی بخش کوچکی از ستارگان کهکشان که برای ساخت نقشهی سهبعدی و حرکتی آن به کار میرود تأییدشده . بنا بر ESA، دادههای Gaia نشان میدهند بازوهای مارپیچی بیش از دو بازو و کمبرجستهتر از تصور پیشیناند و میلهی مرکزی نسبت به خورشید زاویهی بیشتری دارد؛ انتشارهای بعدی دادهها از دههی نخست مأموریت برنامهریزی شده است تأییدشده .
در مرکز کهکشان جسمی بسیار سنگین و نامرئی ستارگان را میگرداند. دو گروه به رهبری Reinhard Genzel و Andrea Ghez از اوایل دههی ۱۹۹۰ حرکت درخشانترین ستارگان نزدیک مرکز، Sagittarius A*، را دنبال کردند و حدود چهار میلیون جرم خورشیدی را در ناحیهای کوچکتر از منظومهی شمسی یافتند. ستارهی S2 در حدود ۱۶ سال یک دور کامل میزند و همین امکان ترسیم تمام مدارش را داد؛ نوبل فیزیک ۲۰۲۰ به همین دلیل نیمی به Genzel و Ghez رسید تأییدشده . اینکه ابرسیاهچالهها در آغاز کیهان چگونه اینقدر سریع رشد کردند پرسش باز موضوع پژوهشی فعال است.
برآورد فاصله و جرم در بخشهای مختلف کهکشان روشهای گوناگون دارد. چون ما درون کهکشان هستیم، همانگونه که ESA مینویسد، نمیتوانیم از بیرون تصویر کامل آن را بگیریم و باید نقشه را ستارهبهستاره بسازیم تأییدشده . به همین دلیل همهی اعداد دربارهی اندازه، تعداد ستارگان و ساختار بازوها با پیشرفت دادهها بازنگری میشوند و باید بهصورت بازه خوانده شوند.
- حدود ۱۰۰ هزار سال نوریگسترهی قرص ستارهای راه شیری
- ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیاردبرآورد ناسا از تعداد ستارگان
- حدود ۲ میلیاردستارگان نقشهبرداریشده با Gaia
کهکشانها، خوشهها و تار کیهانی
تأییدشدهکهکشانها عمدتاً به دو شکل مارپیچی و بیضویاند و گروه سوم، نامنظمها، ظاهری بینظم دارند تأییدشده . کهکشانها در گروههایی با حدود صد عضو یا کمتر و خوشههایی با هزاران عضو گرد میآیند؛ این تجمعها خود در ساختارهای بزرگتر سازمان یافتهاند. این طبقهبندی ظاهری است و نشاندهندهی ترکیب ستارهای و تاریخچهی شکلگیری گوناگون است؛ بیضویها معمولاً ستارگان مسنتر و گاز کمتری دارند [فرضیه برای جزئیات تحول؛ توصیف کلی تأییدشده].
در مقیاسهای بسیار بزرگ، کهکشانها روی رشتههایی گرد آمدهاند که میان تهیگاههای پهناور کشیده شدهاند و همه را شبکهای به نام تار کیهانی مینامند. شبیهسازیهای بر پایهی ماده تاریک سرد چنین ساختاری را پیشبینی میکنند و رصدها با آن همخوانند تأییدشده . یکی از شواهد تازه، رصد ESA در ژوئن ۲۰۲۵ از رشتهای حدود ۲۳ میلیون سال نوری که چهار خوشه در ابرخوشهی Shapley را به هم وصل میکند و گازی داغ با دمای بالای ده میلیون درجه دارد؛ جرم آن حدود ده برابر راه شیری برآورد شد تأییدشده .
این یافته به معمای «مادهی گمشده» مربوط است: بیش از یکسوم مادهای که باید در کیهان نزدیک وجود داشته باشد (ماده معمولی یا باریونی) تا آن زمان در رصدها یافت نشده بود، و گمان میرود در همین رشتههای گاز داغ و رقیق پنهان باشد. پژوهشگران گفتهاند نتیجه با مدل استاندارد کیهانشناسی بسیار همخوان است تأییدشده ، هرچند آمار اینگونه ردیابیها هنوز محدود است و تصویر کامل نیاز به نمونههای بیشتر دارد پرسش باز . مأموریت Euclid، که در یکم ژوییهی ۲۰۲۳ پرتاب شد، برای نقشهبرداری از همین ساختار و توزیع ماده تاریک طراحی شده است تأییدشده .
- حدود ۲۳ میلیون سال نوریطول رشتهی گاز داغ یافتشده در ابرخوشهی Shapley (۲۰۲۵)
- بیش از یکسومسهم ماده معمولی کیهان نزدیک که پیشتر ردیابی نشده بود
- ۱ ژوییهٔ ۲۰۲۳تاریخ پرتاب Euclid
ماده تاریک: شواهد و ماهیت ناشناخته
پرسش بازنخستین سرنخ در ۱۹۳۳ از Fritz Zwicky آمد: او در خوشهی Coma دید که کهکشانها آنقدر تند حرکت میکنند که گرانش ماده مرئی نمیتواند نگهشان دارد و مادهی ناپیدایی را «dunkle Materie» نامید تأییدشده . در ۱۹۷۰ Vera Rubin و Kent Ford منحنی چرخش تخت کهکشان آندرومدا را منتشر کردند و در دههی بعد آن را برای دهها کهکشان گسترش دادند؛ ستارگان لبهها تقریباً بههمان سرعت ستارگان نزدیک مرکز میگردند که با جرم مرئی جور درنمیآید تأییدشده . به گفتهی ESA، جرم گمشده در یک کهکشان نمونه حدود ده برابر جرم ستارگان آن است.
قویترین شاهد مستقیم نه چرخش، بلکه همین ساختار توزیع جرم است. در برخورد خوشههای «خوشهی گلوله» (۲۰۰۶، فاصلهی حدود ۳٫۸ میلیارد سال نوری)، نقشهی جرم از عدسی گرانشی با موقعیت گاز داغ پرتو ایکس که بیشتر ماده معمولی را دارد منطبق نیست؛ این نشان میدهد بخش عمدهی جرم نوعی ماده بیبرخورد است تأییدشده . تابش زمینهی کیهانی و شکلگیری ساختارها نیز ماده تاریک سرد را ترجیح میدهند. Planck سهم آن را حدود ۲۶٫۸ درصد برآورد کرد تأییدشده .
با این همه، ذرهی سازندهی ماده تاریک هنوز شناسایی نشده است. نامزدهای اصلی ذرات سنگین و کندروی WIMP، ذرات سبک اکسیون و سیاهچالههای نخستیناند و هیچکدام تأیید نشدهاند فرضیه . آزمایشهای جستوجوی مستقیم، آشکارسازی غیرمستقیم و شتابدهندهها هنوز نتیجهی قطعی ندادهاند. بنابراین «ماده تاریک وجود دارد» را به معنای اثر گرانشی تأییدشده میدانیم، اما «ماده تاریک چیست» پرسش باز است پرسش باز .
- ۱۹۳۳Zwicky و خوشهی Coma
- ۱۹۷۰انتشار منحنی چرخش آندرومدا توسط Rubin و Ford
- ۲۶٫۸%سهم ماده تاریک بنا بر Planck
بدیلها: دینامیک نیوتنی اصلاحشده (MOND)
فرضیهدر ۱۹۸۳ Mordehai Milgrom پیشنهاد کرد بهجای افزودن ماده تاریک، قانون گرانش در شتابهای بسیار کوچک اصلاح شود؛ شتاب مرجع آن در حدود ۱٫۲ ضربدر ده به توان منفی ده متر بر مجذور ثانیه است. MOND رابطهی باریونی Tully–Fisher را طبیعی توضیح میدهد، یعنی رابطهی ثابت میان جرم ستارهای-گازی کهکشان و سرعت چرخش آن، و نمای اندازهگیریشده نزدیک ۳٫۹۴ با پیشبینی ۴ همخوان است. مرور تحلیلی منبع ما این موفقیتها را برای بسیاری از کهکشانهای مارپیچی و کمسطح ثبت میکند [تأییدشده بهعنوان توصیف دادهها؛ فرضیه بهعنوان نظریه].
اما MOND در مقیاسهای بزرگتر دچار مشکل است: همان مرور میپذیرد که در خوشههای کهکشانی شتاب پیشبینیشده تقریباً با ضریب دو کم است و سومین قلهی آکوستیکی تابش زمینهی کیهانی را دقیق برازش نمیکند. همچنین پایهی لاگرانژی نظری آن مبهم است، و نسخههای نسبیتی، از جمله BIMOND و فرمول QUMOND، هنوز تکمیل نشدهاند. نویسندهی آن مرور خود موافق MOND است، پس ارزیابی باید با احتیاط خوانده شود. خوشهی گلوله و ساختار کیهانی نیز برای مدلهای بدون ماده تاریک چالش جدیاند فرضیه .
وضعیت امروز این است که جامعهی کیهانشناسی عمدتاً ماده تاریک سرد را مدل کارآمدتر در همهی مقیاسها میداند، اما خود MOND و نسخههای ترکیبی آن در مقیاس کهکشانی هنوز مطالعه میشوند. هیچیک از دو رویکرد توضیح کامل و نهایی نیست؛ وجود نظریهای که همزمان رفتار کهکشانها، خوشهها و تابش زمینه را بیماده تاریک بازتولید کند ثابت نشده است پرسش باز .
- ۱۹۸۳پیشنهاد MOND توسط Milgrom
- حدود ۱٫۲e-10 m/s²شتاب مرجع a0
- ضریب حدود ۲کمبود شتاب پیشبینیشده در خوشهها بنا بر مرور منبع
انرژی تاریک: کشف ۱۹۹۸ و نشانههای DESI
پرسش بازدر اواخر دههی ۱۹۹۰ رصد ابرنواخترهای دوردست Ia نشان داد انبساط کیهان شتاب میگیرد، چیزی که فیزیک شناختهشده پیشبینی نمیکرد تأییدشده . جایزهی نوبل فیزیک ۲۰۱۱ نیمی به Saul Perlmutter و یکچهارم به هر یک از Brian Schmidt و Adam Riess رسید. «انرژی تاریک» نام کلی علت ناشناختهی این شتاب است و در مدل استاندارد با ثابت کیهانشناختی توصیف میشود؛ سهم آن بنا بر Planck حدود ۶۸٫۳ درصد است تأییدشده .
در ۱۹ مارس ۲۰۲۵ همکاری DESI نتایج سال سوم (DR2) را با تقریباً ۱۵ میلیون کهکشان و اختروش منتشر کرد، و دقت نوسانات صوتی باریونی تقریباً دو برابر دادههای سال اول شد. ترکیب این داده با تابش زمینه، ابرنواخترها و در بعضی تحلیلها عدسی ضعیف، ترجیحی برای انرژی تاریکی که با زمان تغییر میکند نشان میدهد، با قوت ۲٫۸ تا ۴٫۲ سیگما بسته به ترکیب دادهها؛ هیچکدام به آستانهی ۵ سیگمای کشف نمیرسد [تأییدشده بهعنوان نتیجهی آماری؛ تفسیر آن فرضیه است].
تحلیل ژوئن ۲۰۲۶ بر پایهی کل دادههای ششساله DES گرایش مشابهی یافت، با ترجیح ۲٫۲ سیگما برای تکپروژه، ۲٫۳ با افزودن BAO از DESI DR2 و حدود ۳٫۰ سیگما با افزودن تابش زمینه تأییدشده . حاصل اینکه شواهد از چند آزمایش در یک جهت اشاره میکنند اما همچنان معتدلاند. ممکن است خطای سامانهای، بهویژه در تنظیم ابرنواخترها، یا فیزیک تازه علت باشد. تصمیم نهایی را دادههای Euclid، Rubin و Roman و انتشار بعدی DESI خواهند داد پرسش باز .
برای خواننده مهم است که تفاوت «سیگما» را درک کند: ۳ سیگما یعنی اگر مدل ثابت کیهانشناختی درست باشد، چنین انحرافی با احتمال حدود یک در چند صد رخ میدهد، اما فیزیک ذرات برای ادعای کشف ۵ سیگما میطلبد. بنابراین عبارت «شواهد فزاینده» دقیقتر از «کشف» است، و منابع خود DESI نیز احتیاط میکنند: یکی از اعضای گروه گفته است این اندازهگیریها شواهدی نشان میدهند که مدل استاندارد بهترین توضیح نیست، نه اینکه آن را رد کرده باشند تأییدشده .
- ۲۰۱۱نوبل فیزیک برای کشف شتاب انبساط (Perlmutter، Schmidt، Riess)
- ۲٫۸ تا ۴٫۲ سیگماشواهد DESI DR2 برای انرژی تاریک متغیر
- حدود ۱۵ میلیونکهکشان و اختروش تحلیلشده در DR2
تنش هابل: دو مقدار برای یک عدد
پرسش بازثابت هابل سرعت انبساط کیهان در زمان حاضر است و با km/s/Mpc سنجیده میشود. مدل استاندارد با تابش زمینهی کیهانی مقداری حدود ۶۷٫۳ تا ۶۷٫۴ پیشبینی میکند [تأییدشده بهعنوان نتیجهی تحلیل Planck]. پس از افزودن دادههای ACT و BAO از DESI، همین مدل ۶۸٫۲ تا ۶۸٫۴ با دقتی در حدود ۰٫۳ میدهد تأییدشده . در مقابل، اندازهگیریهای محلی بر پایهی نردبان فاصله بالاتر است: SH0ES حدود ۷۳٫۰ (±۱٫۰) گزارش کرده است.
در اکتبر ۲۰۲۵ گزارش اجماعی «شبکهی فاصلهی محلی» (H0DN) مقدار ۷۳٫۵۰ ± ۰٫۸۱ را با دقت حدود یک درصد داد که با مدل تخت ΛCDM بر پایهی Planck+SPT+ACT حدود ۷٫۱ سیگما و با ترکیب BBN و BAO از DESI حدود ۵٫۰ سیگما اختلاف دارد [تأییدشده بهعنوان نتایج منتشرشده]. گروه CCHP با JWST و Hubble به ۷۰٫۳۹ رسیده و اختلاف را بسیار کمتر میداند، اما منتقدانی مانند Dan Scolnic میگویند آنها بخشی از ابرنواخترها را کنار گذاشتهاند؛ روش نوسان روشنایی سطحی با JWST ۷۳٫۸ و همکاری TDCOSMO با عدسی گرانشی ۷۲٫۱ داده است [تأییدشده بهعنوان گزارشها؛ تفسیرها مورد مناقشه].
مرور ژوئن ۲۰۲۶ نتیجه میگیرد که شکاف به یک داده یا روش وابسته نیست و راهحلهای ساده، چه در کیهان نخستین و چه در نردبان فاصله، تحت قید جدیاند پرسش باز . دو توضیح ممکن مطرح است: خطاهای سامانهای ناشناخته در نردبان فاصله، یا فیزیک جدید. هنوز هیچکدام اثبات نشده است. بنابراین باید گفت تنش هابل واقعی و پایدار در دادههاست، اما علت آن و حتی اندازهی دقیق آن پرسش باز است پرسش باز .
برای فهم اختلاف باید روشها را بشناسیم. «نردبان فاصله» از فاصلههای نزدیک با ستارگان متغیر قیفاووسی و ستارگان شاخهی غول سرخ آغاز میشود و با ابرنواخترهای Ia تا کیهان دورتر ادامه مییابد. روش کیهان نخستین، برعکس، از اندازهی افق صوتی در تابش زمینه شروع میکند و با مدل ΛCDM مقدار امروز را استنتاج میکند. یک مطالعهی ۲۰۲۶ با ۸۸ اندازهگیری مستقل از افق صوتی نشان داد اختلاف را شاید بهتر است میان نردبان فاصله و همهی روشهای دیگر دید، نه صرفاً میان کیهان زودین و دیرین فرضیه .
- ۷۳٫۵۰ ± ۰٫۸۱ثابت هابل محلی بر پایهی شبکهی H0DN (km/s/Mpc)
- حدود ۶۷٫۳مقدار برگرفته از تابش زمینه (Planck)
- ۷۰٫۳۹نتیجهی گروه CCHP با JWST (km/s/Mpc)
تورم کیهانی
فرضیهتورم کیهانی فرضیهای است دربارهی انبساط بسیار سریع و شتابان در کسر ناچیزی از ثانیهی نخست، که مسائل تختبودن و افق را توضیح میدهد و نوسانات کوانتومی آن بذر ناهمسانگردیهای تابش زمینه و ساختار بزرگمقیاس را فراهم کرده است فرضیه . مرور تازهای نقش Starobinsky (۱۹۸۰)، Guth (۱۹۸۱)، Linde و Albrecht–Steinhardt (۱۹۸۲) را بهعنوان بنیانگذاران برمیشمارد.
شاهد رصدی همخوان است اما قاطع نیست: کیهان در حد دقت رصد تخت است و Planck شاخص طیفی را ۰٫۹۶۴۹ ± ۰٫۰۰۴۲ داده که تقریباً مقیاسناوردا است؛ ترکیب ACT و Planck به ۰٫۹۷۰۹ ± ۰٫۰۰۳۸ رسیده و بعضی تحلیلها حتی بالاتر میروند، که برخی پژوهشگران آن را ناشی از همبستگی پارامترها یا اختلاف دادهها میدانند [تأییدشده بهعنوان اعداد؛ تعبیر آن پرسش باز]. موجهای گرانشی نخستین هنوز دیده نشده و نسبت تانسور به اسکالر کمتر از حدود ۰٫۰۳۶ تا ۰٫۰۳۸ است.
بهاینترتیب مدلهای ساده با r بزرگ کنار گذاشته شدهاند، اما مدلهایی چون Starobinsky هنوز زندهاند. هنوز نمیدانیم چه میدانی تورم را راه برد، و تورم بهعنوان نظریه، اثبات نهایی ندارد؛ آزمون قاطع آن، یعنی آشکارسازی امواج گرانشی اولیه در قطبش B تابش زمینه، منتظر آزمایشهای حساستر است پرسش باز .
باید تأکید کرد که نبودن امواج گرانشی نخستین به معنای ابطال تورم نیست؛ بسیاری از مدلها نسبت تانسور به اسکالر را بسیار کوچک پیشبینی میکنند و فقط مدلهای سادهتر با r بزرگ تحت فشارند فرضیه . نظریهی تورم همزمان مورد پرسش و تکمیل است، و چند مدل بدیل برای توضیح کیهان نخستین، از جمله مسیرهای بازگرمایش متفاوت و انرژی تاریک نخستین، بررسی میشوند پرسش باز .
- ۰٫۹۶۴۹ ± ۰٫۰۰۴۲شاخص طیفی n_s بر پایهی Planck
- کمتر از حدود ۰٫۰۴حد بالای نسبت تانسور به اسکالر r
- ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۲دورهی پیشنهاد مدلهای تورم
آزمونهای نسبیت عام
تأییدشدهنسبیت عام تاکنون از مقیاس منظومهی شمسی تا ادغام سیاهچالهها آزموده شده است تأییدشده . ماهوارهی Gravity Probe B ناسا دو اثر را سنجید: رانش ژئودتیک گیروسکوپها که با دقت حدود ۰٫۲۸ درصد اندازهگیری شد، مقدار ۶۶۰۱٫۸ ± ۱۸٫۳ میلیثانیهی قوسی در سال در برابر پیشبینی ۶۶۰۶٫۱؛ و کشش چارچوب، ۳۷٫۲ ± ۷٫۲ در برابر پیشبینی ۳۹٫۲ که با دقت حدود ۱۹ درصد تأیید شد. هر دو در محدودهی حدود یک سیگما با نظریه سازگارند تأییدشده .
در رژیم میدان قوی، امواج گرانشی آزمونی تازهاند. GW250114 به پژوهشگران اجازه داد قضیهی مساحت Hawking و ماهیت کر سیاهچاله را با دقتی بیسابقه بیازمایند و دو مد شبهنرمال سیاهچالهی نهایی را اندازه بگیرند؛ همخوانی با پیشبینی نسبیت عام گزارش شده است تأییدشده . سایهی سیاهچالهها در تصاویر EHT نیز با پیشبینی نظریه همخوان است، اما دقت هنوز برای تمایز بدیلها کافی نیست.
با این حال نسبیت عام کامل نیست. با مکانیک کوانتومی سازگار نشده، در تکینگیها از کار میافتد و در مقیاس کیهانی نیازمند ماده و انرژی تاریک است. نسبیت عام تاکنون در هیچ آزمون معتبری شکست نخورده است، اما سازگاری با همهی مشاهدات به معنای پایان جستوجو نیست؛ نظریهی کوانتومی گرانش هنوز وجود ندارد پرسش باز .
هر آزمون محدودهی خاص خود را دارد: Gravity Probe B میدان ضعیف زمین را میسنجد، امواج گرانشی میدان قوی و پویا را و EHT نزدیکی افق را. هیچکدام بهتنهایی تمام نظریه را نمیآزماید، اما با هم تصویر یکپارچهای از سازگاری نظریه به دست میدهند تأییدشده .
- ۶۶۰۱٫۸ ± ۱۸٫۳رانش ژئودتیک اندازهگیریشده (mas/سال)، پیشبینی ۶۶۰۶٫۱
- ۳۷٫۲ ± ۷٫۲کشش چارچوب اندازهگیریشده (mas/سال)، پیشبینی ۳۹٫۲
- ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۵اعلام آزمون قضیهی مساحت با GW250114
چندجهانی و آنچه نمیدانیم
پرسش بازبنا بر برآورد Planck، ماده معمولی فقط حدود ۴٫۹ درصد، ماده تاریک حدود ۲۶٫۸ درصد و انرژی تاریک حدود ۶۸٫۳ درصد محتوای کیهان است؛ ESA و ناسا نیز بر همین نسبتها تأکید میکنند و میگویند حدود ۹۵ درصد کیهان از ماده و انرژی تاریک ساخته شده است [تأییدشده بهعنوان برآورد در چارچوب مدل استاندارد]. این اعداد از تنظیم مدل همگرا با رصدها به دست میآیند و اگر مدل تغییر کند، تغییر خواهند کرد؛ پس «۹۵ درصد» تصویری از نادانستن ما است، نه فهرست اجزایی شناختهشده پرسش باز .
«چندجهانی» یعنی این فرض که جهان ما یکی از بسیار جهانهای ممکن است؛ در برخی صورتبندیها از تورم ابدی یا نظریهی ریسمان برمیآید. این ایده کاملاً در حد حدس نظری است فرضیه : تاکنون هیچ مشاهده یا آزمایشی وجود آن را نشان نداده، و هنوز روشن نیست چگونه میتوان آن را بهطور اصولی آزمود. بسیاری از فیزیکدانان آن را علمی ارزیابی نمیکنند مگر پیشبینی آزمونپذیری ارائه دهد، و برخی آن را امیدوارکننده میدانند.
پرسشهای باز بزرگ دیگر نیز هستند: ماهیت ذرهی ماده تاریک، تغییر یا ثابتبودن انرژی تاریک، علت تنش هابل، فیزیک تکینگی و تکامل سیاهچاله، و سازوکار تورم. در سالهای آینده Euclid، که دادهی DR1-Foundation آن برای ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ برنامهریزی شده و DR1 کامل آن برای نیمهی ۲۰۲۷ است (زمانها قطعی نیستند)، همراه با DESI، Rubin، Roman و ادامهی LIGO بخشی از این پرسشها را روشن خواهند کرد پرسش باز .
- ۴٫۹% / ۲۶٫۸% / ۶۸٫۳%ماده معمولی / ماده تاریک / انرژی تاریک (Planck)
- ۹۵سهم ناشناخته
- ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶تاریخ برنامهریزیشدهی DR1-Foundation مأموریت Euclid (غیرقطعی)
جدول زمانی
۲۰ رویداد- ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۶انتشار نسبیت عام و جواب Schwarzschild برای میدان یک جرم کروی، پایهی نظریهی سیاهچالهتأییدشده
- ۱۹۳۳Fritz Zwicky با بررسی خوشهی Coma وجود ماده ناپیدا را پیشنهاد میکندتأییدشده
- ۱۹۶۵Roger Penrose اثبات میکند تشکیل سیاهچاله پیشبینی استوار نسبیت عام استتأییدشده
- ۱۹۶۷کشف نخستین تپاخترها در Cambridge با رهبری Antony Hewishتأییدشده
- ۱۹۷۰Vera Rubin و Kent Ford منحنی چرخش تخت آندرومدا را منتشر میکنند؛ Hawking و Penrose قضیههای تکینگی را گسترش میدهندتأییدشده
- فوریهی ۱۹۷۴Stephen Hawking تابش سیاهچاله را اعلام میکند؛ هنوز رصد نشده استفرضیه
- ۱۹۷۴نوبل فیزیک به Martin Ryle و Antony Hewishتأییدشده
- ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۲پیشنهاد مدلهای تورم کیهانی (Starobinsky، Guth، Linde، Albrecht و Steinhardt)فرضیه
- ۱۹۸۳Milgrom نظریهی MOND را پیشنهاد میکندفرضیه
- اواخر دههی ۱۹۹۰رصد ابرنواخترهای دوردست نشان میدهد انبساط کیهان شتاب میگیردتأییدشده
- ۲۰۰۶تحلیل خوشهی گلوله شاهد مستقیمتری برای ماده تاریک ارائه میدهدتأییدشده
- ۲۰۱۱نوبل فیزیک به Perlmutter، Schmidt و Riess برای کشف شتاب انبساطتأییدشده
- ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵LIGO نخستین موج گرانشی از ادغام دو سیاهچاله را ثبت میکندتأییدشده
- ۱۰ آوریل ۲۰۱۹همکاری EHT نخستین تصویر سایهی سیاهچاله (M87*) را منتشر میکندتأییدشده
- ۲۰۲۱جرم سیاهچالهی Cygnus X-1 به حدود ۲۱ جرم خورشیدی بازبینی میشودتأییدشده
- ۱۲ مه ۲۰۲۲انتشار نخستین تصویر Sagittarius A*تأییدشده
- ۱۹ مارس ۲۰۲۵DESI نتایج DR2 را با ترجیح ۲٫۸ تا ۴٫۲ سیگما برای انرژی تاریک متغیر منتشر میکندپرسش باز
- ژوییه تا سپتامبر ۲۰۲۵اعلام GW231123 (۱۴ ژوییه) و GW250114 با آزمون قضیهی مساحت (۱۰ سپتامبر)تأییدشده
- اکتبر ۲۰۲۵انتشار گزارش H0DN با ثابت هابل محلی ۷۳٫۵۰ ± ۰٫۸۱پرسش باز
- ژوئن ۲۰۲۶نتایج کامل ششسالهی DES؛ ترجیح ۲ تا ۳ سیگما برای انرژی تاریک متغیرپرسش باز
باورهای نادرست رایج
سیاهچاله مانند جاروبرقی همه چیز را میبلعد.
فقط چیزی که به اندازهی کافی نزدیک شود به دام میافتد. اگر خورشید را با سیاهچالهای همجرم جایگزین کنیم، گرانش دور از آن تغییری نمیکند و مدار سیارات ثابت میماند. افق رویداد برای جرمی برابر خورشید فقط حدود ۳ کیلومتر شعاع (حدود ۶ کیلومتر قطر) دارد.
تصویر EHT عکس معمولی از خود سیاهچاله است.
تصویر سایهی سیاهچاله در برابر گاز درخشان اطراف است و از دادههای رادیویی چندین تلسکوپ بازسازی شده، نه عکس نوری مستقیم. در واقع بازسازی ریاضیای است که با پیشبینی نسبیت عام سازگار است.
ثابت شده است که انرژی تاریک در حال ضعیفشدن است.
نتایج DESI و DES نشانههایی در حد ۲ تا ۴ سیگما میدهند و هیچکدام به آستانهی ۵ سیگمای کشف نرسیده است. ممکن است خطای سامانهای علت باشد؛ پس این هنوز یک پرسش باز است، نه نتیجهی قطعی.
تنش هابل حل شده یا فقط خطای اندازهگیری است.
برخی گروهها مانند CCHP مقداری نزدیکتر به تابش زمینه گزارش میکنند، اما شبکهی H0DN و روشهای مستقل مانند عدسی گرانشی و نوسان روشنایی سطحی هنوز مقادیر بالاتر میدهند. مرور ۲۰۲۶ آن را واقعی و بدون راهحل ساده میداند.
ماده تاریک را MOND ابطال کرده است.
MOND برخی رفتارهای کهکشانی را خوب برازش میکند، اما در خوشهها و تابش زمینه مشکل دارد. کیهانشناسی استاندارد ماده تاریک سرد را در همهی مقیاسها موفقتر میداند، هرچند ذرهی ماده تاریک هنوز یافت نشده است.
چندجهانی یک نظریهی علمی اثباتشده است.
چندجهانی در حد حدس نظری است که از برخی صورتبندیهای تورم یا نظریهی ریسمان برمیآید و تاکنون مشاهدهی آزمونپذیری ندارد.
پرسشهای باز
هنوز پاسخ قطعی ندارند- ماده تاریک از چه ذره یا پدیدهای ساخته شده است و چرا آشکارسازی مستقیم تاکنون نتیجه نداده؟
- آیا انرژی تاریک ثابت است یا با زمان تغییر میکند، و آیا نشانههای DESI و DES به ۵ سیگما میرسند یا خطای سامانهایاند؟
- چرا ثابت هابل از نردبان فاصله و از تابش زمینه مقدارهای متفاوت میدهد؟ خطای سامانهای یا فیزیک تازه؟
- چه سازوکاری تورم کیهانی را راه برد و آیا امواج گرانشی نخستین آشکار خواهند شد؟
- با تبخیر سیاهچاله چه بر سر اطلاعات میآید و آیا تابش Hawking هرگز رصد میشود؟
- ابرسیاهچالهها چگونه در آغاز کیهان آنقدر سریع رشد کردند؟
- چگونه میتوان نسبیت عام را با مکانیک کوانتومی سازگار کرد؟
پرسشهای متداول
جرمی در حدود ۱٫۴ برابر جرم خورشید که بالاتر از آن کوتولهی سفید نمیتواند خود را پایدار نگه دارد. نزدیکشدن به آن در سامانههای دوتایی میتواند ابرنواختر نوع Ia را برانگیزد.
در ۱۹۶۷ گروه Antony Hewish در Cambridge چشمههای رادیویی با تپهای منظم حدود یکثانیهای یافت؛ بعدها آنها را ستارگان نوترونی چرخان دانستند. Hewish در ۱۹۷۴ نوبل گرفت.
Sagittarius A* حدود چهار میلیون جرم خورشیدی دارد. حرکت ستارگانی مانند S2 و تصویر EHT در ۲۰۲۲ این جرم را تأیید کردهاند.
ناسا ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد برآورد میکند. این برآورد است، نه شمارش؛ Gaia حدود دو میلیارد ستاره را نقشهبرداری کرده است.
نه. ماده تاریک مانند ماده معمولی گرانش جاذبه دارد و ساختارها را شکل میدهد، اما انرژی تاریک علت شتاب انبساط است. نسبتها بنا بر Planck حدود ۲۶٫۸ و ۶۸٫۳ درصدند.
یعنی اندازهگیریهای محلی ثابت هابل (حدود ۷۳٫۵) با مقدار برگرفته از تابش زمینهی کیهانی (حدود ۶۷٫۳) نمیخوانند. اختلاف از ۵ سیگما بیشتر گزارش شده است و علتش هنوز نامعلوم است.
در همهی آزمونهای مستقیم، از Gravity Probe B تا ادغام سیاهچالهها، سازگار بوده است. اما با مکانیک کوانتومی ناسازگار است و نظریهی کاملتر هنوز وجود ندارد.
ایدهی وجود جهانهای متعدد است که فعلاً حدس نظری است و رصد یا آزمایشی آن را تأیید نکرده است. ارزش علمی آن به ارائهی پیشبینی آزمونپذیر بستگی دارد.
منابع
۳۰ مرجع- The Nobel Prize in Physics 2011NobelPrize.org · nobelprize.org
- DESI DR2 results, March 19 guideDESI / Lawrence Berkeley National Laboratory · desi.lbl.gov
- Evidence Mounts for Evolving Dark Energy, DESI Results FindUniversity of Texas at Dallas · news.utdallas.edu
- Constraints on Dynamical Dark Energy from Multiple Probes in the Full Dark Energy SurveyarXiv (DES Collaboration) · arxiv.org
- Cosmic conflict continues: new data fuel the Hubble tension debatePhysics World · physicsworld.com
- The Local Distance Network: a community consensus report on the measurement of the Hubble constant at 1% precisionarXiv (H0DN Collaboration) · arxiv.org
- The Hubble tension: A decade reviewarXiv · arxiv.org
- The Nobel Prize in Physics 2020, popular science backgroundNobelPrize.org · nobelprize.org
- GW250114: 10 years of gravitational-wave astronomyLIGO Scientific Collaboration · ligo.org
- GW231123LIGO Scientific Collaboration · ligo.org
- Gravity Probe B: Final Results of a Space Experiment to Test General RelativityStanford University / Physical Review Letters · einstein.stanford.edu
- Press release: The 2017 Nobel Prize in PhysicsNobelPrize.org · nobelprize.org
- Press release: The Nobel Prize in Physics 2020NobelPrize.org · nobelprize.org
- First image of our black hole (Sagittarius A*)ESO · astropix.org
- Press Release (April 10, 2019): Astronomers Capture First Image of a Black HoleEvent Horizon Telescope · eventhorizontelescope.org
- Cygnus X-1 contains a 21-solar mass black holearXiv (Miller-Jones et al.) · arxiv.org
- Milky WayESA Gaia · cosmos.esa.int
- The models were right: astronomers find missing matterESA · esa.int
- Our Milky Way Galaxy: How Big is Space?NASA Science · science.nasa.gov
- Planck's new cosmic recipeESA · sci.esa.int
- Press release: The 1974 Nobel Prize in PhysicsNobelPrize.org · nobelprize.org
- Stellar Evolution: Cycles of Formation and DestructionChandra X-ray Observatory · chandra.harvard.edu
- Stellar ExplosionsNASA Science (Hubble) · science.nasa.gov
- Stephen William Hawking: A Biographical MemoirarXiv · arxiv.org
- Dark MatterNASA Science · science.nasa.gov
- Who was Vera Rubin?Carnegie Science · carnegiescience.edu
- MOND: a reviewarXiv · arxiv.org
- The Atacama Cosmology Telescope: DR6 power spectra, likelihoods and LCDM parametersarXiv (ACT Collaboration) · arxiv.org
- Inflation in a nutshell: From basics to latest advancesarXiv · arxiv.org
- Euclid timelineESA Cosmos · cosmos.esa.int
متن این فصل بازنویسی و خلاصهی یافتههای منابع بالاست و جایگزین مطالعهی آنها نیست. پیوندها به وبسایتهای بیرونی باز میشوند.