این فصل فعلاً فقط به زبان فارسی منتشر شده است.
پژوهش فضا/فصل ۱۵
سیارات فراخورشیدی

کشف جهان‌های دیگر: تاریخو علم سیارات فراخورشیدی

تا اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی هیچ سیاره‌ای بیرون از منظومه شمسی با اطمینان شناخته نشده بود، اما امروز بایگانی سیارات فراخورشیدی ناسا بیش از ۶۴۰۰ سیاره تأییدشده را فهرست می‌کند. این فصل مسیر این تحول را از ادعاهای نادرست نخستین، سیاره‌های تپ‌اختری ۱۹۹۲ و کشف 51 Pegasi b تا نتایج تلسکوپ جیمز وب و ابزارهای آینده دنبال می‌کند و در هر گام مرز میان یافته‌های تأییدشده، فرضیه‌ها و پرسش‌های باز را نشان می‌دهد.

۲۳ دقیقه مطالعه۱۴ بخش۳۰ منبعبه‌روزرسانی: ۹ آبان ۱۴۰۵
۱٬۹۹۲میلادینخستین سیاره‌های تأییدشده، گرد تپ‌اختر PSR B1257+12
۱٬۹۹۵میلادیاعلام 51 Pegasi b، نخستین سیاره گرد ستاره‌ای خورشیدسان
۶٬۴۴۵سیارهشمار تأییدشده در بایگانی ناسا پس از به‌روزرسانی ۸ اکتبر ۲۰۲۶
۲۶۰۰+سیارهحاصل مأموریت کپلر تا پایان کار آن در ۲۰۱۸
۰٫۳۷–۰٫۸۸سیاره به ازای هر ستارهبرآورد بریسون ۲۰۲۱ برای سیاره‌های سنگی منطقه حیات‌پذیر ستارگان خورشیدسان، با عدم‌قطعیت بزرگ
۰۱

ادعاهای نخستین و درس‌های شکست

تأییدشده

اندیشه وجود سیاره‌ها گرد ستارگان دیگر بسیار کهن‌تر از شواهد آن است. در سده بیستم چند ادعای جدی مطرح شد که هیچ‌یک پایدار نماند. نمونه شاخص، کار پیتر ون دکامپ (Peter van de Kamp) درباره ستاره بارنارد (Barnard's Star) است. او از ۱۹۳۷ در کالج سوارثمور فعالیت می‌کرد و تا ۱۹۶۳ برآوردهای رسمی خود را درباره همراهان نامرئی این ستاره منتشر کرد؛ او دو سیاره غول‌پیکر پیشنهاد داد و شمار آن‌ها در طول زمان تغییر کرد. روش او اخترسنجی بود، یعنی جست‌وجوی جابه‌جایی‌های بسیار کوچک موقعیت ستاره. پیگیری‌های بعدی هرگز آنچه را او گزارش کرده بود تأیید نکردند تأییدشده .

ریشه خطا به ماهیت روش بازمی‌گردد: کشش گرانشی یک سیاره بر ستاره چنان اندک است که کوچک‌ترین خطای ابزاری، مانند نقص عدسی، اغتشاش جو یا تغییر در تنظیم تلسکوپ، می‌تواند سیگنالی دروغین بسازد. گزارش‌ها حتی از تطابق احتمالی دوره ادعایی با چرخه‌های نگهداری تلسکوپ سخن می‌گویند، هرچند این توضیح قطعی نیست. در ۲۰۱۸ نامزدی با جرم کمینه‌ی حدود ۳٫۲ برابر زمین و دوره‌ی حدود ۲۳۳ روز گرد ستاره بارنارد گزارش شد، اما در ۲۰۲۱ معلوم شد این سیگنال کاذب و ناشی از فعالیت ستاره بوده است؛ در ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ چهار سیاره‌ی بسیار سبک‌تر از زمین با دوره‌های ۲٫۳۴ تا ۶٫۷۴ روز گرد همین ستاره تأیید شد تأییدشده . ون دکامپ در ۱۹۹۵، ماه‌ها پیش از تأیید 51 Pegasi b، درگذشت.

ادعای دیگر مربوط به ۱۹۹۱ است: مقاله‌ای وجود سیاره‌ای را گرد تپ‌اختر PSR ۱۸۲۹-۱۰ اعلام کرد، اما بعدها پس گرفته شد. این ماجرا نشان می‌دهد که روش زمان‌بندی تپ‌اختر نیز بی‌خطر نیست و نتیجه باید پیش از پذیرش از راه‌های مستقل بازبینی شود تأییدشده .

این احتیاط امروز هم ادامه دارد. بایگانی ناسا فهرستی زنده است و سیاره‌ها گاه از وضعیت تأییدشده به وضعیت مثبت کاذب بازمی‌گردند. در به‌روزرسانی ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، برای نمونه، Gl ۵۸۱ d و HD ۱۴۹۳۸۲ b دوباره به‌عنوان مثبت کاذب ثبت شدند و پیش‌تر در همان سال سیاره‌هایی مانند WASP-126 c و WASP-18 c نیز بازطبقه‌بندی شده بودند تأییدشده . نتیجه روشن است: عدد کل سیاره‌ها آماری جاندار است، نه حکمی نهایی.

  • ۱۹۶۳آغاز برآوردهای رسمی ون دکامپ درباره ستاره بارنارد
  • ۱۹۹۱ادعای سیاره گرد PSR ۱۸۲۹-۱۰ که بعدها پس گرفته شد
  • ۲۰۲۶-۱۰-۱۵بازگشت Gl ۵۸۱ d به وضعیت مثبت کاذب در بایگانی ناسا
۰۲

سیاره‌های تپ‌اختری ۱۹۹۲: نخستین تأیید

تأییدشده

نخستین سیاره‌های فراخورشیدی تأییدشده نه گرد ستاره‌ای شبیه خورشید، بلکه گرد باقی‌مانده ستاره‌ای مرده پیدا شدند. الکساندر ولشچان (Aleksander Wolszczan) که آن زمان در رصدخانه آرسیبو کار می‌کرد، و دیل فریل (Dale Frail) در سال ۱۹۹۲ در نشریه Nature (جلد ۳۵۵، صفحه ۱۴۵) منظومه‌ای سیاره‌ای را گرد تپ‌اختر میلی‌ثانیه‌ای PSR B1257+12 گزارش کردند تأییدشده .

روش آن‌ها زمان‌بندی تپ‌اختر بود. تپ‌اختر مانند ساعتی بسیار دقیق پالس می‌فرستد و اگر سیاره‌ای آن را به گردش درآورد، زمان رسیدن پالس‌ها به‌طور دوره‌ای کمی جلو و عقب می‌شود. تحلیل داده‌ها دو دوره حدود ۶۶٫۶ و ۹۸٫۲ روز را نشان داد و پس از رد توضیح‌های دیگر، دو همراه کم‌جرم با جرم چند برابر زمین بهترین تفسیر شد. یک سیاره سوم با دوره حدود یک سال پیشنهاد شد ولی در آن مرحله تأیید نشد؛ در ۱۹۹۴ پیگیری‌ها سیاره‌ای با جرم حدود جرم ماه و دوره ۲۵٫۳ روز را تأیید کرد. دو سیاره ۱۹۹۲ امروز PSR B1257+12 c و d نام دارند و نام‌های IAU آن‌ها Poltergeist و Phobetor است؛ سیاره سوم Draugr نامیده می‌شود تأییدشده .

منشأ چنین سیاره‌هایی هنوز موضوع نظریه‌پردازی است. اخترفیزیک‌دانان در همان سال ۱۹۹۲ در Nature (۲۶ مارس) مدلی هیدرودینامیکی پیشنهاد دادند که در آن سیاره‌ها گرد تپ‌اختری میلی‌ثانیه‌ای پس از از دست رفتن همدمش شکل می‌گیرند؛ این مدل یک فرضیه است و تنها راه ممکن نیست فرضیه . تا نوامبر ۲۰۲۲ تنها ۷ سیاره تپ‌اختری از ۵۱۹۰ سیاره تأییدشده شناخته شده بود تأییدشده .

اهمیت این کشف تاریخی است: ثابت کرد سیاره‌ها در محیط‌هایی بسیار فراتر از الگوی منظومه شمسی می‌توانند وجود داشته باشند. با این حال، چون تپ‌اختر محیطی خشن و غیرمعمول است، نقطه عطف برای یافتن جهان‌های شبیه خانه ما را سه سال بعد کشف 51 Pegasi b رقم زد.

  • ۶۶٫۶ و ۹۸٫۲دوره‌های مداری (روز) دو سیاره گزارش‌شده در ۱۹۹۲
  • ۲۵٫۳دوره مداری (روز) سیاره سوم با جرمی نزدیک به ماه
  • ۷شمار سیاره‌های تپ‌اختری تأییدشده تا نوامبر ۲۰۲۲
۰۳

51 Pegasi b و جایزه نوبل ۲۰۱۹

تأییدشده

در ۶ اکتبر ۱۹۹۵ میشل مایور (Michel Mayor) و دیدیه کلوز (Didier Queloz) کشف سیاره‌ای را گرد ستاره 51 Pegasi اعلام کردند، نخستین سیاره‌ای که گرد ستاره‌ای از نوع خورشید یافت شد. مشاهده با طیف‌نگار ELODIE در رصدخانه Haute-Provence فرانسه انجام شد و بر روش سرعت شعاعی تکیه داشت: ستاره‌ای که سیاره‌ای به دورش می‌گردد کمی به این سو و آن سو کشیده می‌شود و خطوط طیفی‌اش به‌صورت دوره‌ای جابه‌جا می‌گردد تأییدشده .

شگفتی علمی این کشف در مدار آن بود: سیاره‌ای غول‌آسا و بسیار نزدیک به ستاره، با دوره‌ای در حدود چهار روز، که با برداشت مبتنی بر منظومه شمسی سازگار نبود. به چنین سیاره‌هایی «مشتری داغ» می‌گویند. همین ناهمخوانی نخستین نشانه بزرگ بود که معماری منظومه‌های دیگر می‌تواند با منظومه ما بسیار فرق کند تأییدشده .

جایزه نوبل فیزیک ۲۰۱۹ میان مایور، کلوز و جیمز پیبلز (James Peebles) تقسیم شد. استناد نوبل برای مایور «برای کشف سیاره‌ای در مدار ستاره‌ای خورشیدسان» بود و پیبلز برای نقش خود در کیهان‌شناسی نظری شناخته شد؛ طبق آنچه از منابع رسمی نوبل می‌دانیم، نیمی از جایزه به پیبلز و نیم دیگر مشترکاً به مایور و کلوز رسید. تأییدشده .

پس از ۱۹۹۵ شمار کشف‌ها از چند سیاره به صدها و سپس هزاران سیاره رسید؛ بخش بزرگی از این جهش مدیون روش گذر و مأموریت‌هایی بود که در بخش‌های بعد بررسی می‌شوند.

  • ۱۹۹۵-۱۰-۰۶تاریخ اعلام کشف 51 Pegasi b
  • ELODIEطیف‌نگار به‌کاررفته در رصدخانه Haute-Provence
  • ۲۰۱۹سال اعطای نوبل فیزیک به مایور، کلوز و پیبلز
۰۴

روش‌های آشکارسازی و سوگیری‌های هر یک

تأییدشده

تقریباً همه سیاره‌های فراخورشیدی به‌صورت غیرمستقیم کشف شده‌اند، زیرا سیاره در برابر درخشش ستاره‌اش بسیار کم‌نور است. هر روش بخش مشخصی از فضای جرم و مدار را بهتر می‌بیند و همین، تصویر آماری ما از جهان را شکل می‌دهد. در روش سرعت شعاعی، قدرت سیگنال تقریباً با جرم سیاره بالا می‌رود و به‌طور ضعیف‌تر به دوره‌های کوتاه‌تر مایل است. این روش تنها جرم کمینه M sin i را می‌دهد، مگر آنکه شیب مدار از راه دیگری معلوم باشد، و ستاره‌های آرام‌تر را ترجیح می‌دهد تأییدشده .

در روش گذر، سیاره از برابر ستاره می‌گذرد و نور آن را اندکی کم می‌کند؛ عمق افت به مربع شعاع سیاره بستگی دارد. احتمال هندسی گذر با نسبت شعاع ستاره به فاصله مداری متناسب است، پس سیاره‌های نزدیک بسیار آسان‌تر دیده می‌شوند. رصدهای زمینی بیشتر مشتری‌های داغ را می‌یابند و برای سیاره‌های زمین‌اندازه نیاز به فوتومتری فضایی است. همدم‌های کاذب مانند دوتایی‌های گرفتی یا ترکیب نور ستاره‌ها (blend) باید با سرعت شعاعی رد شوند. ترکیب گذر (شعاع) و سرعت شعاعی (جرم) چگالی را می‌دهد و پایه تفکیک سیاره‌های سنگی از گازی است تأییدشده .

تصویربرداری مستقیم امروز بیشتر سیاره‌های جوان، سنگین (حدود جرم مشتری یا بیشتر) و خودتابان را در فاصله‌های دور (چند ده واحد نجومی) می‌بیند، زیرا زاویه کار درونی ابزار سیاره‌های نزدیک را حذف می‌کند و جرم تنها از مدل‌های تحول به‌دست می‌آید. ریزهمگرایی گرانشی به درخشش میزبان وابسته نیست و سیاره‌های کم‌نور و سرگردان را هم می‌بیند، اما رویدادها یک‌بار رخ می‌دهند و به پایش شبکه‌ای نیاز دارند؛ ویژگی‌های میزبان نیز دشوار تعیین می‌شود. اخترسنجی با نسبت جرم سیاره و فاصله‌اش به جرم و فاصله ستاره سنجیده می‌شود و سیاره‌های سنگین با مدار دور و ستاره‌های نزدیک را ترجیح می‌دهد؛ برای مدارهای بلند، حرکت سیاره با حرکت خاص ستاره درآمیخته می‌شود تأییدشده .

افزون بر این‌ها، زمان‌بندی تپ‌اختر و تغییرات زمان گذر (TTV) حساسیت بسیار بالایی در شرایط ویژه دارند. هیچ روشی به‌تنهایی کامل نیست؛ بنابراین هر برآورد فراوانی باید «تکمیل‌شدگی» (completeness) روش را وارد کند، وگرنه تصویر سوگیرانه‌ای از جمعیت واقعی به‌دست می‌آید تأییدشده .

  • R²وابستگی عمق گذر به شعاع سیاره
  • ~R*/aاحتمال هندسی گذر، با برتری سیاره‌های نزدیک
  • ~۱ m/sدقت سرعت شعاعی لازم برای سیگنال زمین‌گونه
۰۵

انقلاب آماری کپلر

تأییدشده

تلسکوپ فضایی کپلر در ۶ مارس ۲۰۰۹ پرتاب شد و ناسا در ۳۰ اکتبر ۲۰۱۸ اعلام کرد سوختش تمام شده و در مداری امن بازنشسته می‌شود. این مأموریت بیش از ۲۶۰۰ سیاره کشف کرد. اهمیت اصلی آن نه در تک‌تک سیاره‌ها بلکه در نمونه‌ای یکدست و بزرگ بود که امکان آمارگیری از جمعیت سیاره‌ها را فراهم کرد تأییدشده .

ناسا یافته‌های محوری کپلر را چنین خلاصه می‌کند: رایج‌ترین اندازه سیاره، جهانی بین اندازه زمین و نپتون است، نوعی که در منظومه شمسی ما وجود ندارد؛ بسیاری از منظومه‌ها فشرده‌اند و سیاره‌ها بسیار نزدیک به ستاره‌شان می‌گردند؛ و کپلر نخستین مأموریت ناسا بود که سیاره‌های زمین‌اندازه را در منطقه حیات‌پذیر ستاره‌ها شناسایی کرد تأییدشده .

در ۲۰۱۷ نمونه تحلیل‌شده کپلر (پژوهش California-Kepler Survey) شکافی در توزیع شعاع سیاره‌های کوچک را نشان داد: برای دوره‌های مداری کمتر از ۱۰۰ روز، رخداد سیاره‌ها بین حدود ۱٫۵ و ۲٫۰ شعاع زمین دست‌کم دو برابر کاهش دارد. پس از اصلاح بازدهی آشکارسازی، دو گروه در دو سوی شکاف تقریباً با نرخ ذاتی یکسان دیده می‌شوند. نویسندگان این را مؤید تصویری می‌دانند که در آن هسته سنگی سیاره‌های کوچک‌تر از نپتون حداکثر نزدیک ۱٫۵ شعاع زمین است و اندازه کل به مقدار گاز کم‌چگالی باقی‌مانده بستگی دارد [تأییدشده، تفسیر فیزیکی آن همچنان مورد بحث است].

محدودیت کپلر آن است که بیشترین حساسیتش به سیاره‌های نزدیک به ستاره بود؛ سیاره‌های دورتر کمتر گذر می‌کنند و سیگنال‌هایشان نادرتر است. از این رو برآورد فراوانی زمین‌های منطقه حیات‌پذیر هنوز به برون‌یابی تکیه دارد و عدم‌قطعیتش بزرگ است (بخش فراوانی را ببینید) تأییدشده .

  • ۲۰۰۹-۰۳-۰۶تاریخ پرتاب کپلر
  • ۲۰۱۸-۱۰-۳۰اعلام پایان سوخت و بازنشستگی کپلر
  • ۱٫۵–۲٫۰بازه شعاع (برحسب شعاع زمین) شکاف شعاعی سیاره‌های کوچک
۰۶

TESS و گایا: پیمایش آسمان و اخترسنجی

تأییدشده

TESS (ماهواره پیمایش سیاره‌های گذرنده) در ۱۸ آوریل ۲۰۱۸ پرتاب شد و پس از مأموریت اصلی دوساله، اکنون در مأموریت تمدیدشده فعال است. برخلاف کپلر که ناحیه‌ای کوچک را دیرزمان می‌نگریست، TESS آسمان را در قطاع‌هایی حدود ۲۷ روزه پوشش می‌دهد تا ستاره‌های روشن و نزدیک را بیابد که برای پیگیری با تلسکوپ‌های دیگر مناسب‌ترند تأییدشده .

طبق به‌روزرسانی ۸ اکتبر ۲۰۲۶ بایگانی ناسا، شمار سیاره‌های کشف‌شده با TESS از مرز ۱۰۰۰ گذشته است و ۴۸۲۳ نامزد پروژه TESS هنوز در انتظار تأیید ماندند. در ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ بزرگ‌ترین تأیید گروهی سیاره‌های TESS تا آن زمان، شامل ۱۱۴ سیاره، ثبت شد. ستاره‌های نزدیک و روشن TESS برای طیف‌سنجی با جیمز وب بسیار مناسب‌اند تأییدشده .

ماهواره گایا (Gaia) اخترسنجی بسیار دقیقی از ستارگان انجام داده است. بایگانی ناسا می‌نویسد داده‌های انتشار DR4، که برای دسامبر ۲۰۲۶ پیش‌بینی شده، نخستین مجموعه بزرگ نامزدهای سیاره از راه اخترسنجی را به‌دست خواهد داد و DR5 زودتر از پایان ۲۰۳۰ انتظار نمی‌رود. هنگام نگارش این متن، DR4 هنوز منتشر نشده و تاریخ آن همچنان برنامه‌ریزی‌شده است [فرضیه درباره تعداد و کیفیت نامزدها].

نخستین سیاره‌ای که با اخترسنجی گایا کشف و تأیید شد Gaia-4b است: سیاره‌ای حدود ۱۱٫۸ جرم مشتری با دوره حدود ۵۷۱ روز گرد ستاره‌ای با جرم نزدیک ۰٫۶۴۴ خورشید. گایا این سیاره را از حرکت ستاره میزبان نشان داد و طیف‌نگار NEID (در تلسکوپ WIYN، کیت‌پیک) با سرعت شعاعی آن را تأیید کرد (انتشار در Astronomical Journal، فوریه ۲۰۲۵). سنگینی این سیاره نمونه‌ای از سوگیری اخترسنجی به‌سوی اجرام پرجرم است تأییدشده .

  • ۱۰۰۰+سیاره تأییدشده کشف‌شده با TESS (۸ اکتبر ۲۰۲۶)
  • ۴۸۲۳نامزد پروژه TESS در انتظار تأیید (۸ اکتبر ۲۰۲۶)
  • ۲۰۲۶-۱۲زمان پیش‌بینی‌شده انتشار Gaia DR4
۰۷

شمار سیاره‌ها در گذر زمان و عدد امروز

تأییدشده

بایگانی سیارات فراخورشیدی ناسا (NASA Exoplanet Archive) مرجع رسمی شمارش است. طبق صفحه اخبار آن، پس از به‌روزرسانی ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ شمار تأییدشده‌ها ۶۳۶۶ بود و پس از ۸ اکتبر ۲۰۲۶ به ۶۴۴۵ رسید. آخرین ورودی مرورشده در این فصل مربوط به ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ است که شش سیاره تازه افزود و دو مورد را به مثبت کاذب بازگرداند، و در آن مقدار کل ذکر نشده است؛ بنابراین عدد مستند امروز (۳۱ اکتبر ۲۰۲۶) «دست‌کم ۶۴۴۵ در ۸ اکتبر و حدود همان مقدار پس از آن» است و باید با بازدید زنده از بایگانی به‌روز شود تأییدشده .

مرحله‌های پیشین چنین بود: دو سیاره تپ‌اختری ۱۹۹۲؛ بیش از ۲۶۰۰ سیاره از کپلر تا ۲۰۱۸؛ ۵۱۹۰ سیاره در نوامبر ۲۰۲۲؛ و عبور از ۶۰۰۰ که مؤسسه IPAC در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد. همان گزارش می‌گوید عبور از مرز ۵۰۰۰ حدود سه سال پیش‌تر رخ داده بود و بیش از ۸۰۰۰ نامزد دیگر در انتظار تأیید بودند. هیچ «سیاره شماره ۶۰۰۰» مشخصی وجود ندارد، چون فهرست پیوسته و به‌صورت دسته‌ای تکمیل می‌شود تأییدشده .

صفحه آموزشی ناسا هنوز از «بیش از ۶۰۰۰» سخن می‌گوید و در جای دیگر همان صفحه عدد ۶۳۰۰+ آمده است؛ این ناهمخوانی نشان می‌دهد برخی متن‌های عمومی با تأخیر به‌روز می‌شوند و برای عدد دقیق باید به خود بایگانی رجوع کرد. نرخ رشد اخیر، از حدود ۶۰۰۰ در سپتامبر ۲۰۲۵ تا ۶۴۴۵ در اکتبر ۲۰۲۶، در حد چند صد سیاره در سال است تأییدشده .

  • ۶۴۴۵شمار تأییدشده پس از به‌روزرسانی ۸ اکتبر ۲۰۲۶
  • ۶۳۶۶شمار تأییدشده پس از به‌روزرسانی ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶
  • ۲۰۲۵-۰۹-۱۷تاریخ اعلام IPAC درباره عبور از ۶۰۰۰
۰۸

جو سیاره‌ها با چشم جیمز وب

تأییدشده

روش طیف‌سنجی گذر چنین کار می‌کند: هنگام گذر سیاره از برابر ستاره، بخشی از نور ستاره از جو سیاره می‌گذرد و گازهای مختلف رنگ‌های متفاوتی را جذب می‌کنند. اندازه‌گیری تغییرات اندک روشنایی در طول موج‌های مختلف ترکیب جو را آشکار می‌کند. نخستین مورد درخشان این روش با جیمز وب، سیاره WASP-39b است، گازی با جرمی حدود یک‌چهارم مشتری در حدود ۷۰۰ سال نوری با دوره مداری کمی بیش از چهار روز. ناسا در ۲۵ اوت ۲۰۲۲ اعلام کرد طیف‌نگار NIRSpec برای نخستین‌بار شواهد روشنی از دی‌اکسید کربن در جو یک سیاره فراخورشیدی دیده است؛ مشاهدات در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۲ انجام شد و سیگنال در بازه ۴٫۱ تا ۴٫۶ میکرون پدیدار شد تأییدشده .

درباره سیاره‌های سنگی، نمونه 55 Cancri e است، «زمین‌کلان» بسیار داغ با دمای تعادلی حدود ۲۰۰۰ کلوین. دو ابزار NIRCam و MIRI طیف گسیل گرمایی آن را در ۴ تا ۱۲ میکرون ثبت کردند و نتیجه این بود که جوی واقعی و فرار، احتمالاً غنی از CO2 یا CO وجود دارد؛ سناریوی «سیاره گدازه‌ای با جو نازک بخار سنگ» رد شد. چنین جوی می‌تواند از اقیانوس ماگما رها و حفظ شود [تأییدشده؛ ماهیت دقیق ترکیب شیمیایی هنوز با مشاهدات بیشتر دقیق می‌شود].

مورد جدید و جنجالی LHS ۱۱۴۰ b است. در ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶ تیمی به رهبری کالین چروبیم (Collin Cherubim) در Science گزارش کرد که هلیوم از جو بالایی این سیاره می‌گریزد؛ مشاهده با طیف‌نگار WINERED در تلسکوپ Magellan Clay انجام شد. محققان آن را نخستین جو یافت‌شده روی سیاره سنگی در منطقه حیات‌پذیر ستاره‌ای دیگر می‌خوانند، اما هشدارها جدی است: ترکیب لایه‌های پایین‌تر نامعلوم است، فرار هلیوم در ۲۰۲۴ دیده شد ولی در ۲۰۲۵ نه (یعنی ممکن است متغیر باشد) و موقعیت در منطقه حیات‌پذیر به معنای مناسب بودن برای زندگی نیست. خود سرپرست پژوهش آن را بیشتر «اعتبارسنجی مدل» توصیف کرده است پرسش باز .

بایگانی ناسا روند رو به رشد طیف‌ها را هم نشان می‌دهد: برای نمونه در ۳۰ ژوئیه ۲۰۲۶، ۵۵ طیف تازه برای ۳۴ سیاره و در ۲ ژوئیه ۲۰۲۶، ۴۸ طیف تازه (هفت‌تای آن برای سیاره‌های TRAPPIST-1) افزوده شد. این یعنی دوران شناخت شیمیایی سیاره‌ها آغاز شده، ولی تفسیر طیف‌های سیاره‌های کوچک سنگی که سیگنال بسیار ضعیف دارند هنوز بسیار دشوار است تأییدشده .

  • ۲۰۲۲-۰۸-۲۵اعلام شواهد روشن CO2 در WASP-39b
  • ~2000 Kدمای تعادلی 55 Cancri e
  • ۲۰۲۶-۰۷-۱۶گزارش Science درباره فرار هلیوم از LHS ۱۱۴۰ b
۰۹

گونه‌های سیاره: از مشتری داغ تا سیاره سرگردان

تأییدشده

مشتری‌های داغ غول‌های گازی با مدار بسیار نزدیک‌اند و 51 Pegasi b نخستین نمونه آن‌هاست. سه سازوکار برای پیدایش آن‌ها بررسی می‌شود: شکل‌گیری در جا، مهاجرت از راه کشش گرانشی دیسک گازی، و مهاجرت کشندی با خروج از مرکز زیاد که همدمی مانند سیاره دیگر یا ستاره دوتایی آغازگر آن است. شواهد، از جمله وجود مشتری‌های داغ با خروج از مرکز متوسط، دست‌کم برای برخی موارد از مسیر دوم و سوم پشتیبانی می‌کند، اما هنوز اجماعی درباره سهم هر مسیر وجود ندارد پرسش باز .

ابرزمین‌ها و کوچک‌نپتون‌ها بخش بزرگی از جمعیت کشف‌شده را تشکیل می‌دهند. شکاف شعاعی کپلر آن‌ها را به دو گروه سنگی (زیر حدود ۱٫۵ شعاع زمین) و دارای پوسته گازی (حدود ۲ تا ۳ شعاع زمین) تقسیم می‌کند. سیاره‌های گدازه‌ای مانند 55 Cancri e چنان به ستاره نزدیک‌اند که سطح‌شان ذوب شده است. بایگانی ناسا در ژوئیه ۲۰۲۶ از TOI-791 b و c یاد کرد که از کم‌چگال‌ترین سیاره‌های شناخته‌شده‌اند تأییدشده .

سیاره‌های دوری‌گرد (circumbinary) گرد دو ستاره می‌چرخند. Kepler-16b در شماره ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۱ نشریه Science اعلام شد: در حدود ۲۰۰ سال نوری، با جرمی نزدیک یک‌سوم مشتری و سه‌چهارم شعاع آن، که در ۲۲۹ روز گرد دو ستاره (یکی نارنجی K و دیگری کوتوله سرخ M با دوره دوتایی ۴۱ روز) می‌گردد. این سیاره گازی و سرد است و برای زندگی مناسب دانسته نمی‌شود تأییدشده .

سیاره‌های سرگردان (rogue) بدون ستاره میزبان‌اند و تنها با ریزهمگرایی دیده می‌شوند، چون به نور ستاره بستگی ندارد. تا امروز یک مورد با جرم اندازه‌گیری‌شده تأیید شده است: رویداد مه ۲۰۲۴ (KMT-2024-BLG-0792 / OGLE-2024-BLG-0516) که با فاصله‌سنجی گایا حدود ۰٫۲۲ جرم مشتری (حدود ۷۰ جرم زمین) به‌دست داد و میزبانی در فاصله ۲۰ واحد نجومی نداشت. حدود یک دوجین نامزد دیگر هم هست که فاصله‌شان نامعلوم است. اینکه تعدادشان از سیاره‌های وابسته به ستاره بیشتر باشد فرضیه‌ای نظری است و تأیید نشده [تأییدشده برای رویداد ۲۰۲۴؛ فرضیه برای فراوانی کل].

  • ۲۰۱۱-۰۹-۱۵اعلام Kepler-16b در Science
  • ~۰٫22 MJجرم سیاره سرگردان اندازه‌گیری‌شده در رویداد مه ۲۰۲۴
  • ۱٫۵ / ۲٫۰–۳٫۰اندازه‌های (شعاع زمین) دو سوی شکاف شعاعی
۱۰

منظومه‌های شاخص

تأییدشده

TRAPPIST-1 کوتوله‌ای سرد در حدود ۴۰ سال نوری با هفت سیاره سنگی b تا h است که در ۲۰۱۷ اعلام شد؛ سه تای آن‌ها در منطقه حیات‌پذیر ستاره قرار دارند. این به معنای وجود آب یا زندگی نیست، چون فقط مدار مناسب را نشان می‌دهد. بایگانی ناسا در ۲ ژوئیه ۲۰۲۶ هفت طیف تازه از سیاره‌های این منظومه را ثبت کرده است و تفسیر آن‌ها همچنان در جریان است [تأییدشده؛ حیات‌پذیری: پرسش باز].

Proxima b در اوت ۲۰۱۶ با پروژه Pale Red Dot اعلام شد: جرمی دست‌کم ۱٫۳ برابر زمین، دوره حدود ۱۱٫۲ روز، فاصله حدود ۷ میلیون کیلومتر از ستاره و فاصله از ما اندکی بیش از چهار سال نوری. مقاله آن در آن زمان آن را «نامزد سیاره زمینی» می‌نامید و ESO تأکید کرد که فعالیت ستاره (شراره‌ها) می‌تواند تقلید سیگنال سیاره باشد و شرایط سطح، شامل قفل کشندی و تابش فرابنفش و پرتو X شدید، نامطمئن است. به‌دلیل نبود گذر، جو آن با گذر قابل بررسی نیست [تأییدشده برای اعلام ۲۰۱۶؛ حیات‌پذیری: پرسش باز]. اندازه‌گیری‌های ESPRESSO در ۲۰۲۰ جرم کمینه‌ی آن را حدود ۱٫۰۷ برابر زمین و وجود سیاره را تأیید کردند؛ نامزد سیاره‌ای دیگر با نام Proxima d نیز گزارش شده است.

TOI-700 کوتوله M در حدود ۱۰۰ سال نوری در صورت فلکی Dorado است. سیاره d زمین‌اندازه و در منطقه حیات‌پذیر با دوره ۳۷ روز در ۲۰۲۰ اعلام شد؛ سیاره e با حدود ۹۵ درصد اندازه زمین و دوره ۲۸ روز در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۳ اعلام شد و در منطقه حیات‌پذیر خوش‌بینانه قرار می‌گیرد. دو سیاره دیگر، b (حدود ۹۰٪ اندازه زمین، ۱۰ روز) و c (بیش از ۲٫۵ برابر زمین، ۱۶ روز) نیز شناخته‌اند تأییدشده .

LHS ۱۱۴۰ b حدود ۴۸ سال نوری دورتر در صورت فلکی Cetus، گرد کوتوله سرخی در منطقه حیات‌پذیر می‌گردد؛ بخش جوّ آن را در بخش جیمز وب دیدید. نخستین بار مینی‌نپتون پنداشته می‌شد، ولی تحلیل داده‌ها آن را بیشتر ابرزمین و احتمالاً جهان آبی می‌داند پرسش باز . در ۲۰ اوت ۲۰۲۶ نیز بایگانی ناسا از Gl 725 B c خبر داد، سیاره‌ای در منطقه حیات‌پذیر در حدود ۱۱٫۴ سال نوری تأییدشده .

Kepler-452b در ۲۰۱۵ اعلام شد: حدود ۱۴۰۰ سال نوری در صورت فلکی Cygnus، دوره ۳۸۵ روز، ۶۰ درصد بزرگ‌تر از زمین از نظر شعاع، گرد ستاره‌ای حدود شش میلیارد ساله. این سیاره «دوقلوی زمین» نیست؛ اعلام ۲۰۱۵ برای سنگی‌بودنش فقط شانسی «کمی بهتر از نصف» می‌داد و تشخیصش غیرمستقیم است [تأییدشده؛ ترکیب: پرسش باز].

Beta Pictoris b نمونه‌ای از تصویربرداری مستقیم است: در ۲۰۰۸ با ابزار NACO در تلسکوپ VLT یافت شد، در فاصله‌ای حدود Sun–Saturn می‌گردد، جوان و بسیار داغ است (سطح حدود ۱۵۰۰ درجه سانتی‌گراد) و فاصله منظومه نزدیک ۶۳ تا ۶۵ سال نوری ذکر شده است. در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ بایگانی ناسا از افزوده‌شدن سیاره سوم، bet Pic d، خبر داد تأییدشده .

  • ۷شمار سیاره‌های TRAPPIST-1 (سه تا در منطقه حیات‌پذیر)
  • ≥۱٫3 M⊕جرم کمینه Proxima b در اعلام ۲۰۱۶
  • ۳۸۵دوره مداری Kepler-452b (روز)
۱۱

منطقه حیات‌پذیر و محدودیت‌های آن

پرسش باز

منطقه حیات‌پذیر (habitable zone) بازه فاصله‌ای است که در آن سیاره با جو مناسب می‌تواند آب مایع در سطح داشته باشد. در برآورد کاپاراپو و همکاران (۲۰۱۳) برای خورشید، لبه درونی (از دست رفتن آب) حدود ۰٫۹۹ واحد نجومی و لبه بیرونی (بیشینه گلخانه CO2) حدود ۱٫۷۰ واحد نجومی است؛ برآورد قدیمی‌تر کستینگ ۰٫۹۵ تا ۱٫۶۷ بود. مدل آن‌ها تک‌بعدی و بدون ابر است و خود نویسندگان اشاره می‌کنند که لبه‌ها با ابرها جابه‌جا می‌شوند [تأییدشده، به‌عنوان مدل].

این مفهوم محدودیت‌های جدی دارد. قرارگرفتن در منطقه حیات‌پذیر تنها یک شرط لازم‌نه‌کافی است: جو، ترکیب، میدان مغناطیسی، فعالیت ستاره و تاریخچه آب نقش اساسی دارند. در کوتوله‌های سرخ، سیاره‌های منطقه حیات‌پذیر به ستاره بسیار نزدیک‌اند و ممکن است قفل کشندی شوند و شراره‌های پرتو X و فرابنفش جو را فرسایش دهند؛ ESO درباره Proxima b همین نگرانی‌ها را برجسته کرد تأییدشده .

مثال ملموس، LHS ۱۱۴۰ b است که در منطقه حیات‌پذیر است ولی داده‌ها هنوز میان جوّ ضخیم، آب فراوان و مدل‌های دیگر تمییز نداده‌اند، و مثال TOI-700 e که در منطقه حیات‌پذیر «خوش‌بینانه» قرار می‌گیرد. هیچ سیاره‌ای تاکنون با شواهد مستقیم به‌عنوان دارای آب مایع در سطح تأیید نشده است [تأییدشده؛ حیات‌پذیری این جهان‌ها: پرسش باز].

  • ۰٫۹۹–۱٫۷۰ واحد نجومیمنطقه حیات‌پذیر محافظه‌کارانه خورشید در برآورد ۲۰۱۳
  • ۱Dمدل تک‌بعدی و بدون ابر در برآورد کاپاراپو
  • ۰شمار سیاره‌ای که حضور آب مایع سطحی‌اش مستقیماً تأیید شده
۱۲

شکل‌گیری سیاره‌ها و شگفتی معماری

پرسش باز

دو الگوی اصلی وجود دارد. در برافزایش هسته (core accretion) ذره‌های غبار به‌تدریج به سنگریزه و سیاره‌زاد (planetesimal) تبدیل می‌شوند، هسته‌ای حدود ۱ تا ۱۰ جرم زمین پدید می‌آید و سپس گاز را فرو می‌بلعد. در ناپایداری دیسک (disk instability) تکه‌ای از دیسک مستقیماً زیر گرانش خود فرومی‌ریزد؛ این مسیر نیازمند آن است که دیسک ناپایدار باشد (پارامتر Toomre Q ≲ ۱) و تکه سریع‌تر از آنکه برش بخورد خنک شود. مرور تازه توضیح می‌دهد که برافزایش هسته طیف بسیار وسیعی از اجرام را توضیح می‌دهد و ناپایداری دیسک بیشتر برای غول‌های دور و جوان مطرح است [فرضیه؛ اجماع کامل وجود ندارد].

در مسیر برافزایش، مشکل «سد اندازه متری» است: ذره‌هایی با اندازه نزدیک متر ظرف حدود ۱۰۰ دوره مداری به ستاره می‌افتند، پس فرایندهایی مانند تمرکز سنگریزه‌ها و فروریزش گرانشی یا برافزایش سنگریزه‌ای لازم است. عمر دیسک‌ها حدود ۱ تا ۱۰ میلیون سال است و تمام مراحل در همین بازه رخ می‌دهد. رصدهای مستقیم دشوارند، زیرا شکل‌گیری در صفحه میانی دیسک‌های غبارآلود و در مقیاس‌های زاویه‌ای بسیار کوچک رخ می‌دهد فرضیه .

شگفتی معماری آن بود که منظومه ما الگوی عمومی نیست. مشتری‌های داغ، منظومه‌های فشرده با چند سیاره نزدیک به ستاره و رایج‌ترین گونه، یعنی سیاره‌هایی بین زمین و نپتون، همگی در منظومه شمسی غایب‌اند. به همین دلیل، نظریه‌های شکل‌گیری امروز باید مهاجرت سیاره‌ای، برهم‌کنش میان سیاره‌ها و اثر دیسک را در نظر بگیرند و نه صرفاً آنچه در منظومه ما دیده می‌شود. همچنین سیاره‌های جوان مانند Elias ۲-۲۴ b که بایگانی ناسا در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ آن را احتمالاً جوان‌ترین سیاره شناخته‌شده (کمتر از یک میلیون سال) نامید، رصد مستقیم مراحل آغازین را ممکن می‌کنند [تأییدشده برای وجود این گونه‌ها؛ سازوکار شکل‌گیری: پرسش باز].

  • ۱–10 M⊕جرم هسته در الگوی برافزایش هسته پیش از جذب گاز
  • ~۱۰۰دوره مداری تا افتادن ذره‌های متری به ستاره
  • ۱۰⁶–۱۰⁷عمر تقریبی دیسک‌ها (سال)
۱۳

فراوانی سیاره‌های زمین‌اندازه در منطقه حیات‌پذیر

پرسش باز

کپلر نمونه‌ای عظیم از نزدیک‌ترین سیاره‌ها فراهم کرد، اما فراوانی سیاره‌های زمین‌اندازه در منطقه حیات‌پذیر خورشیدسان‌ها به‌شدت به برون‌یابی وابسته است. ناسا در جمع‌بندی پایان کپلر نوشت که شاید ۲۰ تا ۵۰ درصد ستاره‌های دیده‌شده سیاره‌ای کوچک و احتمالاً سنگی در منطقه حیات‌پذیر داشته باشند [تأییدشده به‌عنوان برآورد ناسا؛ مقدار واقعی: پرسش باز].

بریسون و همکاران (۲۰۲۱) برای سیاره‌های سنگی با شعاع ۰٫۵ تا ۱٫۵ شعاع زمین گرد ستاره‌های G و K (دمای مؤثر ۴۸۰۰ تا ۶۳۰۰ کلوین) در منطقه حیات‌پذیر محافظه‌کارانه حدود ۰٫۳۷ تا ۰٫۶۰ سیاره به ازای هر ستاره و در منطقه خوش‌بینانه حدود ۰٫۵۸ تا ۰٫۸۸ را گزارش کردند. فاصله‌های اطمینان ۶۸٪ بزرگ‌اند، برای نمونه حدود +۰٫۴۸/−۰٫۲۱ و +۰٫۹۰/−۰٫۳۶ در حالت محافظه‌کارانه، و دو سر هر بازه از فرض‌های متفاوت درباره تکمیل‌شدگی در دوره‌های بلند ناشی می‌شود [تأییدشده به‌عنوان نتیجه آن مقاله].

نکته ظریف آن است که این اعداد «سیاره به ازای هر ستاره» هستند، نه «درصد ستاره‌هایی که دارای سیاره‌اند»؛ هر ستاره می‌تواند بیش از یک سیاره داشته باشد. افزون بر این، رقم‌ها به تعریف منطقه حیات‌پذیر، به مدل جرم و شعاع و به سوگیری روش‌ها حساس‌اند و ستاره‌های سرخ در این مقاله بررسی نشده‌اند. بنابراین پاسخ دقیق به پرسش «چند درصد خورشیدسان‌ها زمین دارند» هنوز وجود ندارد؛ ابزارهایی مانند PLATO و در آینده HWO برای کاهش این عدم‌قطعیت طراحی شده‌اند پرسش باز .

  • ۰٫۳۷–۰٫۶۰سیاره سنگی به ازای هر ستاره G/K در منطقه حیات‌پذیر محافظه‌کارانه (بریسون ۲۰۲۱)
  • ۰٫۵۸–۰٫۸۸همان کمیت در منطقه حیات‌پذیر خوش‌بینانه
  • ۲۰–۵۰%برآورد ناسا از ستاره‌های دارای سیاره کوچک احتمالاً سنگی در منطقه حیات‌پذیر
۱۴

ابزارهای آینده و وضعیت امروز آن‌ها

تأییدشده

تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن (Roman) در ۳۰ اوت ۲۰۲۶ ساعت ۷:۲۶ به وقت شرق آمریکا با فالکون هوی از مجتمع ۳۹A در مرکز فضایی کندی پرتاب شد. طبق برنامه ناسا در زمان پرتاب، دوره راه‌اندازی سه‌ماهه است، ابزار میدان وسیع پس از چند هفته فعال می‌شود و نخستین تصاویر برای اوایل ۲۰۲۷ انتظار می‌رود. پیمایش دسته‌ای ریزهمگرایی آن در مرکز کهکشان به برآورد ناسا بیش از ۱۰۰۰ سیاره ریزهمگرایی و ۱۰۰۰۰۰ سیاره گذرنده را هدف می‌گیرد [تأییدشده برای پرتاب؛ فرضیه برای این بازده]. کروناگراف آن فناوری عکسبرداری از مشتری‌گونه‌ها را برای مأموریت‌های آینده آزمایش می‌کند. تا ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ تلسکوپ در مرحله‌ی نهایی راه‌اندازی علمی است و نخستین تصاویر برای اوایل ۲۰۲۷ انتظار می‌رود.

مأموریت PLATO سازمان فضایی اروپا (ESA) طبق صفحه رسمی ESA برای آوریل ۲۰۲۷ با آریان ۶ برنامه‌ریزی شده است و در مدار هاله‌ای گرد نقطه لاگرانژ L2 قرار می‌گیرد. هدف آن یافتن سیاره‌های سنگی در مدارهایی تا منطقه حیات‌پذیر ستاره‌های خورشیدسان، اندازه‌گیری اندازه‌شان و جست‌وجوی قمر و حلقه است؛ با ۲۶ دوربین ۸۱٫۴ مگاپیکسلی بیش از ۲۰۰۰۰۰ ستاره را می‌نگرد. برخی گزارش‌های کهنه‌تر دسامبر ۲۰۲۶ را ذکر می‌کنند، پس تاریخ باید با ESA بازبینی شود [تأییدشده؛ تاریخ پرتاب همچنان ممکن است تغییر کند].

Ariel (ESA) با پذیرش رسمی در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۰، برای ۲۰۲۹ با آریان ۶ از کورو برنامه‌ریزی شده و نخستین مأموریت اختصاصی اندازه‌گیری ترکیب شیمیایی و ساختار گرمایی جو حدود ۱۰۰۰ سیاره است. ابزار HWO (رصدخانه جهان‌های حیات‌پذیر) ناسا طبق صفحه رسمی آن هنوز در مرحله مطالعه و مفهوم‌سازی است و تاریخ پرتاب ندارد؛ هدف اعلام‌شده تصویربرداری مستقیم از ۲۵ جهان بالقوه حیات‌پذیر و جست‌وجوی نشانه‌های زیستی مانند اکسیژن و متان است و معماری نهایی هنوز تعیین نشده است [تأییدشده برای وضعیت؛ فرضیه برای دستاوردهای آینده].

تلسکوپ بسیار بزرگ ESO (ELT) در شیلی طبق اعلام ESO در ژانویه ۲۰۲۵ «نخستین نور تلسکوپ» را در مارس ۲۰۲۹ و نخستین نور علمی را در دسامبر ۲۰۳۰ هدف گرفته است؛ تأخیر به آب‌وهوا، فناوری‌های دیرتر آماده‌شده و خرابی تجهیزات نسبت داده شد. [تأییدشده؛ زمان‌بندی ممکن است تغییر کند].

  • ۲۰۲۶-۰۸-۳۰پرتاب Roman با فالکون هوی
  • ۲۰۲۷-۰۴پرتاب برنامه‌ریزی‌شده PLATO طبق ESA
  • ۲۰۲۹پرتاب برنامه‌ریزی‌شده Ariel؛ ELT نیز در مارس ۲۰۲۹ نخستین نور تلسکوپ را هدف دارد

جدول زمانی

۲۰ رویداد
  • ۱۹۶۳ میلادیون دکامپ برآوردهای رسمی خود را درباره دو سیاره ادعایی گرد ستاره بارنارد منتشر می‌کند؛ ادعا بعدها تأیید نمی‌شود.تأییدشده
  • ۱۹۹۱ میلادیادعای سیاره گرد تپ‌اختر PSR ۱۸۲۹-۱۰ مطرح و بعدها پس گرفته می‌شود.تأییدشده
  • ۱۹۹۲ میلادیولشچان و فریل در Nature دو سیاره گرد تپ‌اختر PSR B1257+12 را گزارش می‌کنند.تأییدشده
  • ۶ اکتبر ۱۹۹۵مایور و کلوز کشف 51 Pegasi b را با طیف‌نگار ELODIE اعلام می‌کنند.تأییدشده
  • ۲۰۰۸ میلادیBeta Pictoris b با ابزار NACO در VLT یافت می‌شود.تأییدشده
  • ۶ مارس ۲۰۰۹تلسکوپ فضایی کپلر پرتاب می‌شود.تأییدشده
  • ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۱Kepler-16b، نخستین سیاره‌ی دوری‌گرد تأییدشده‌ی بی‌ابهام (گرد دو ستاره)، در Science اعلام می‌شود.تأییدشده
  • ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۵ناسا Kepler-452b را «پسرعموی بزرگ‌تر و کهن‌تر زمین» معرفی می‌کند.تأییدشده
  • ۲۴ اوت ۲۰۱۶اعلام Proxima b، نامزد سیاره‌ای زمینی در منطقه حیات‌پذیر نزدیک‌ترین ستاره.تأییدشده
  • ۱۸ آوریل ۲۰۱۸TESS پرتاب می‌شود.تأییدشده
  • ۳۰ اکتبر ۲۰۱۸ناسا پایان سوخت و بازنشستگی کپلر را پس از بیش از ۲۶۰۰ سیاره اعلام می‌کند.تأییدشده
  • اکتبر ۲۰۱۹نوبل فیزیک به مایور، کلوز و پیبلز اعطا می‌شود.تأییدشده
  • ۲۵ اوت ۲۰۲۲ناسا شواهد روشن CO2 در جو WASP-39b را با جیمز وب اعلام می‌کند.تأییدشده
  • ۱۰ ژانویه ۲۰۲۳اعلام سیاره TOI-700 e در منطقه حیات‌پذیر خوش‌بینانه.تأییدشده
  • فوریه ۲۰۲۵Gaia-4b، نخستین سیاره تأییدشده از داده‌های گایا، منتشر می‌شود.تأییدشده
  • سپتامبر ۲۰۲۵IPAC عبور شمار سیاره‌های تأییدشده از ۶۰۰۰ را اعلام می‌کند.تأییدشده
  • ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶گزارش Science درباره فرار هلیوم از LHS ۱۱۴۰ b؛ تفسیر آن هنوز باز است.پرسش باز
  • ۳۰ اوت ۲۰۲۶تلسکوپ رومن با فالکون هوی پرتاب می‌شود.تأییدشده
  • ۸ اکتبر ۲۰۲۶بایگانی ناسا شمار سیاره‌های تأییدشده را ۶۴۴۵ ثبت می‌کند.تأییدشده
  • دسامبر ۲۰۲۶ (پیش‌بینی)انتشار Gaia DR4 با نخستین مجموعه بزرگ نامزدهای اخترسنجی.فرضیه

باورهای نادرست رایج

باور رایج

51 Pegasi b نخستین سیاره فراخورشیدی کشف‌شده است.

واقعیت

نخستین سیاره‌های تأییدشده در ۱۹۹۲ گرد تپ‌اختر PSR B1257+12 یافت شدند. 51 Pegasi b نخستین سیاره گرد ستاره‌ای از نوع خورشید بود و به همین دلیل نوبل ۲۰۱۹ را رقم زد.

باور رایج

قرارگرفتن در منطقه حیات‌پذیر یعنی سیاره قابل سکونت است.

واقعیت

منطقه حیات‌پذیر تنها یک مدل از فاصله‌ای است که آب مایع در شرایط مناسب ممکن می‌شود. جو، فعالیت ستاره، قفل کشندی و تاریخچه سیاره نقش تعیین‌کننده دارند و هیچ سیاره‌ای تاکنون با آب مایع سطحی تأیید نشده است.

باور رایج

Kepler-452b دوقلوی زمین است.

واقعیت

این سیاره حدود ۶۰ درصد بزرگ‌تر از زمین است، ترکیبش نامعلوم است و در اعلام ۲۰۱۵ هم برای سنگی‌بودنش فقط شانسی کمی بهتر از نصف مطرح شد.

باور رایج

بیشتر سیاره‌های فراخورشیدی عکسبرداری شده‌اند.

واقعیت

بیشتر کشف‌ها غیرمستقیم‌اند: گذر، سرعت شعاعی، ریزهمگرایی و روش‌های دیگر. تصویربرداری مستقیم بیشتر سیاره‌های جوان، سنگین و دور را می‌بیند.

باور رایج

عدد سیاره‌های تأییدشده قطعی و فقط افزایشی است.

واقعیت

بایگانی ناسا زنده است؛ سیاره‌هایی مانند Gl ۵۸۱ d در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ به مثبت کاذب بازگشتند و عدد دقیق با هر به‌روزرسانی تغییر می‌کند.

باور رایج

سیاره‌های سرگردان ثابت شده که از سیاره‌های وابسته به ستاره بیشترند.

واقعیت

فقط یک رویداد (مه ۲۰۲۴) جرم اندازه‌گیری‌شده دارد و بقیه نامزدند؛ فراوانی بیشتر از سیاره‌های وابسته به ستاره یک فرضیه نظری است.

باور رایج

Proxima b به‌طور قطع شبیه زمین و قابل سکونت است.

واقعیت

تنها جرم کمینه حدود ۱٫۳ برابر زمین بود، گذر دیده نشده و ستاره‌اش شراره‌های شدید دارد؛ حیات‌پذیری آن پرسش باز است.

پرسش‌های باز

هنوز پاسخ قطعی ندارند
  • چند سیاره زمین‌اندازه در منطقه حیات‌پذیر ستاره‌های خورشیدسان وجود دارد؟ برآوردهای کپلر از حدود ۰٫۳۷ تا ۰٫۸۸ سیاره به ازای هر ستاره با عدم‌قطعیت بزرگ متغیر است.
  • کدام سازوکار، یا چه ترکیبی از آن‌ها، مشتری‌های داغ را پدید می‌آورد: شکل‌گیری در جا، مهاجرت دیسکی یا مهاجرت کشندی با خروج از مرکز زیاد؟
  • آیا سیاره‌های سنگی منطقه حیات‌پذیر کوتوله‌های سرخ، مانند TRAPPIST-1 و LHS ۱۱۴۰ b، می‌توانند جو خود را در برابر شراره‌های شدید حفظ کنند؟
  • جو زیرین LHS ۱۱۴۰ b از چه ساخته شده و فرار هلیوم آن چقدر پایدار یا متغیر است؟
  • آیا برافزایش هسته، ناپایداری دیسک یا ترکیبی از آن‌ها غول‌های دور و جوان را می‌سازد؟ رصد مستقیم شکل‌گیری هنوز به‌سختی ممکن است.
  • آیا سیاره‌های سرگردان بیش از سیاره‌های وابسته به ستاره‌اند و چقدر از آن‌ها از منظومه‌های خود پرتاب شده‌اند؟
  • آیا ابزارهای آینده مانند PLATO، Ariel و HWO نشانه‌ای از جو زیست‌پذیر یا زیست‌نشانگر شناسایی خواهند کرد؟

پرسش‌های متداول

طبق صفحه اخبار بایگانی سیارات فراخورشیدی ناسا، پس از به‌روزرسانی ۸ اکتبر ۲۰۲۶ شمار تأییدشده ۶۴۴۵ بود. بایگانی هر هفته به‌روز می‌شود و آخرین ورودی بازبینی‌شده، ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، شش سیاره تازه افزود و دو سیاره را به مثبت کاذب بازگرداند، بنابراین برای عدد لحظه‌ای باید به خود بایگانی رجوع کرد.

نخستین سیاره‌های تأییدشده در ۱۹۹۲ گرد تپ‌اختر PSR B1257+12 یافت شدند. 51 Pegasi b در ۱۹۹۵ نخستین سیاره گرد ستاره‌ای خورشیدسان بود.

برای کشف سیاره‌ای در مدار ستاره‌ای از نوع خورشید، یعنی 51 Pegasi b که در ۶ اکتبر ۱۹۹۵ با طیف‌نگار ELODIE اعلام شد. جیمز پیبلز نیز در همان جایزه برای کیهان‌شناسی نظری شناخته شد.

با روش‌هایی چون سرعت شعاعی، گذر، ریزهمگرایی، تصویربرداری مستقیم، اخترسنجی و زمان‌بندی تپ‌اختر. هر روش سوگیری خاص خود را دارد؛ مثلاً گذر سیاره‌های نزدیک به ستاره را بهتر می‌بیند و تصویربرداری سیاره‌های جوان و دور را.

سیاره‌های زمین‌اندازه‌ای در منطقه حیات‌پذیر شناخته شده‌اند، مانند TOI-700 d و e، ولی هیچ‌یک با ترکیب، جو و سطح شبیه زمین تأیید نشده است. اینکه آیا آب مایع یا زندگی در آن‌ها هست پرسشی باز است.

در ۲۰۲۲ شواهد روشن CO2 در جو WASP-39b را یافت و بعدها شواهد جوی فرار روی 55 Cancri e را نشان داد. درباره سیاره‌های کوچک سنگی هنوز تفسیر دشوار است و موارد مانند LHS ۱۱۴۰ b با احتیاط و پیگیری بیشتر بررسی می‌شوند.

Roman در ۳۰ اوت ۲۰۲۶ پرتاب شد، PLATO طبق ESA برای آوریل ۲۰۲۷ برنامه‌ریزی شده، Ariel برای ۲۰۲۹، و HWO هنوز تاریخ پرتاب ندارد. ELT نیز نخستین نور تلسکوپی را مارس ۲۰۲۹ هدف گرفته است.

منابع

۳۰ مرجع
  1. 2026 Exoplanet Archive NewsNASA Exoplanet Archive (NExScI, Caltech/IPAC) · exoplanetarchive.ipac.caltech.edu
  2. The NASA Exoplanet Archive Hits 6,000 PlanetsIPAC, Caltech · ipac.caltech.edu
  3. 2019 Nobel Prize in Physics Awarded for Discovery of Exoplanet Orbiting a Solar-type StarESO · eso.org
  4. The First Exoplanet Discovery (Around a Very Non-Sunlike Star)Astrobites · astrobites.org
  5. Peter van de Kamp: the astronomer who was wrong in all the right waysBBC Science Focus · sciencefocus.com
  6. Exoplanet Detection MethodsarXiv:1210.2471 · arxiv.org
  7. The Occurrence of Rocky Habitable-zone Planets around Solar-like Stars from Kepler DataThe Astronomical Journal (ADS) · ui.adsabs.harvard.edu
  8. NASA Retires Kepler Space Telescope, Passes Planet-Hunting TorchNASA Astrobiology · astrobiology.nasa.gov
  9. The California-Kepler Survey. III. A Gap in the Radius Distribution of Small PlanetsFulton et al. 2017, The Astronomical Journal (IPAC) · ipac.caltech.edu
  10. From Star Wars to Science Fact: Tatooine-like Planet DiscoveredSmithsonian Science News · smithsonianscience.org
  11. STScI: NASA's Webb Detects Carbon Dioxide in Exoplanet AtmosphereAURA Astronomy (STScI release) · aura-astronomy.org
  12. A secondary atmosphere on the rocky exoplanet 55 Cancri earXiv:2405.04744 · arxiv.org
  13. First atmosphere detected on rocky habitable-zone exoplanet LHS 1140 bEarthSky · earthsky.org
  14. Planet found in habitable zone around nearest star (eso1629)ESO · eso.org
  15. For Seven Earth-sized Planets, a Question of HabitabilityNASA Science · science.nasa.gov
  16. Kepler telescope spots Earth-like cousinSpaceflight Now · spaceflightnow.com
  17. TESS discovers TOI 700 planetary system's second Earth-sized worldAstrobiology.com (NASA release) · astrobiology.com
  18. Stunning Exoplanet Time-lapse (Beta Pictoris b)ESO · elt.eso.org
  19. Free-Floating Planets: Lonely Wanderers in the Milky WayUniversity of Warsaw · en.uw.edu.pl
  20. Planet Formation MechanismsarXiv:2410.14430 · arxiv.org
  21. Habitable Zones around Main-sequence Stars: New EstimatesKopparapu et al. 2013, ApJ (ADS) · ui.adsabs.harvard.edu
  22. Gaia was right, it did find a planet (Gaia-4b)Universe Today · universetoday.com
  23. Gaia Mission InformationNASA Exoplanet Archive · exoplanetarchive.ipac.caltech.edu
  24. NASA's Dark Universe-Seeking Nancy Grace Roman Space Telescope LaunchesNASA · nasa.gov
  25. Roman's Galactic Bulge Time Domain Survey GraphicsNASA Scientific Visualization Studio · svs.gsfc.nasa.gov
  26. PlatoESA · esa.int
  27. Ariel moves from blueprint to realityESA · esa.int
  28. ELT schedule announcement (ann25001)ESO · eso.org
  29. Habitable Worlds ObservatoryNASA Science · science.nasa.gov
  30. Transiting Exoplanet Survey Satellite (TESS) mission pageNASA Science · science.nasa.gov

متن این فصل بازنویسی و خلاصه‌ی یافته‌های منابع بالاست و جایگزین مطالعه‌ی آن‌ها نیست. پیوندها به وب‌سایت‌های بیرونی باز می‌شوند.