این فصل فعلاً فقط به زبان فارسی منتشر شده است.
تاریخ نجوم

تاریخ نگاه انسان به آسمان از ردپایسنگی تا کیهان در حال انبساط

انسان هزاران سال پیش از اختراع تلسکوپ به آسمان چشم دوخت، حرکت خورشید و ماه را ثبت کرد و از آن تقویم و نقشه ساخت. این فصل مسیر را از یادمان‌های پیش‌ازتاریخ و ابزارهای یونانی، فهرست‌های ستاره‌ای و رصدخانه‌های دوران اسلامی، انقلاب کوپرنیکی و تلسکوپ گالیله، تا اندازه‌گیری نخستین فاصله‌ی ستاره‌ای و کشف کهکشان‌های دیگر دنبال می‌کند. هر ادعا با برچسب «تأییدشده»، «فرضیه» یا «پرسش باز» همراه است تا مرز میان سند و تفسیر روشن بماند.

۲۰ دقیقه مطالعه۱۴ بخش۳۰ منبعبه‌روزرسانی: ۹ آبان ۱۴۰۵
۱٬۵۴۳میلادیانتشار De revolutionibus اثر کوپرنیک در نورنبرگ
۱٬۶۰۹میلادینخستین رصدهای تلسکوپی گالیله و انتشار Astronomia Nova کپلر
۱٬۸۳۸میلادیانتشار نخستین اختلاف‌منظر ستاره‌ای معتبر توسط بسل برای 61 Cygni
۱٬۹۲۳میلادیشناسایی ستاره‌ی متغیر V1 در آندرومدا توسط هابل
۱۳٫۸میلیارد سالسن جهان بر پایه‌ی داده‌های نهایی ماهواره‌ی Planck
۰۱

آسمان پیش از نگارش: یادمان‌ها و دیسک نبرا

فرضیه

تأییدشده قدیمی‌ترین شواهد درباره‌ی آسمان‌نگری سازمان‌یافته از سازه‌ها و اشیایی می‌آیند که پیش از نوشتار ساخته شده‌اند. در استون‌هنج، سنگ‌های بزرگ ساروسن حدود سال ۲۵۰۰ پیش از میلاد برپا شدند و محور اصلی بنا طلوع خورشید در انقلاب تابستانی و غروب آن در انقلاب زمستانی را قاب می‌گیرد. بررسی‌های میدانی نشان داده‌اند سنگ‌های واقع بر این محور با دقت بیشتری تراشیده شده‌اند، و راه ورودی بنا نیز هم‌جهت با همین محور است. بنا در مراحل مختلف و در بازه‌ی حدود ۳۰۰۰ تا ۱۵۲۰ پیش از میلاد ساخته و بازآرایی شد.

فرضیه اینکه این هم‌ترازی‌ها برای چه ساخته شدند، پرسشی تفسیری است. موزه‌ی بریتانیا یادآوری می‌کند که بنا احتمالاً چیزی بیش از یک تقویم بوده و معنای آیینی داشته است؛ بقایای سوزانده‌شده‌ی حدود ۱۵۰ نفر از مرحله‌ی پیشین نشان می‌دهد انقلاب‌ها شاید فرصتی برای یادکرد نیاکان بوده‌اند. بنابراین هم‌ترازی با خورشید مستند است، اما عبارت «رصدخانه» در مورد استون‌هنج تفسیری مدرن است و نمی‌توان آن را به معنای پژوهش نظام‌مند در معنای امروزی گرفت.

فرضیه دیسک آسمانی نبرا نمونه‌ی دیگری است. این دیسک در سال ۱۹۹۹ با فلزیاب در تپه‌ای در آلمان پیدا شد و چون زمینه‌ی باستان‌شناختی مطمئنی نداشت، تاریخ حدود ۱۶۰۰ پیش از میلاد برای آن بر پایه‌ی سبک شمشیرها و تبرهای همراه آن تعیین شده است. روی آن هلال ماه، یک قرص، حدود ۲۳ ستاره و گروهی از ستارگان دیده می‌شود که بسیاری آن را پروین می‌دانند؛ دو کمان طلایی کناری نیز حدود ۸۲ درجه از هم فاصله دارند که با دامنه‌ی حرکت خورشید در انقلاب‌ها در آن عرض جغرافیایی سازگار دانسته شده است. در ۲۰۰۴ ادعای جعلی‌بودن مطرح شد، اما آزمایش‌های بعدی، از جمله ردیابی مس به معدنی در آلپ اتریش، اصالت آن را تأیید کرد. معنای هر نقش، از جمله کمان سوم، همچنان محل بحث است.

پرسش باز مرز میان «رصد» و «نمادپردازی» در این یافته‌ها روشن نیست. هم‌ترازی یک سازه با نقطه‌ی طلوع نشان می‌دهد سازندگان آن نقطه را می‌شناختند، اما درباره‌ی اینکه آیا حرکت‌ها را ثبت و پیش‌بینی می‌کردند یا فقط مراسمی در آن زمان برگزار می‌کردند، سند نوشتاری وجود ندارد و استدلال‌ها ناگزیر غیرمستقیم‌اند.

  • ≈2500 BCEبرپایی سنگ‌های ساروسن در استون‌هنج
  • ۱۹۹۹سال کشف دیسک آسمانی نبرا
  • ≈۸۲°فاصله‌ی زاویه‌ای دو کمان کناری دیسک نبرا
۰۲

از ماشین آنتی‌کیترا تا اندازه‌گیری زمین در دنیای یونانی

پرسش باز

تأییدشده در سال ۱۹۰۱ غواصان در لاشه‌ی یک کشتی نزدیک کرت قطعاتی مفرغی یافتند که امروز به نام ماشین آنتی‌کیترا شناخته می‌شود. بر پایه‌ی گزارش‌های موزه‌ای، حدود ۸۲ قطعه‌ی خورده‌شده با ۳۷ چرخ‌دنده باقی مانده است و دستگاه حرکت خورشید و ماه را دنبال می‌کرد و خسوف و کسوف را پیش‌بینی می‌کرد. این دستگاه نمونه‌ای استثنایی از محاسبه‌ی مکانیکی نجومی در دنیای باستان است.

پرسش باز زمان ساخت آن محل اختلاف است: روش‌های پیشین بازه‌ی حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ پیش از میلاد را پیشنهاد می‌کردند، اما پژوهشی تازه با یافتن کسوف سال ۲۰۵ پیش از میلاد روی یکی از صفحه‌ها، تاریخ را حدود ۵۰ تا ۱۰۰ سال عقب می‌برد و ریاضیات آن را به حساب‌های بابلی نزدیک‌تر می‌داند تا مثلثات یونانی. این نمونه نشان می‌دهد دانش رصدی بابل پیش از دوره‌ی یونانی در جریان بود، اما مسیر دقیق انتقال آن و محل ساخت دستگاه (رودس محتمل‌ترین گزینه است) هنوز قطعی نیست. منبع‌هایی که برای این فصل باز شد درباره‌ی تاریخ‌نگاری لوح‌های بابلی و مصر باستان پوشش کافی نداشتند؛ از این رو ادعای تفصیلی درباره‌ی آن‌ها در اینجا نیامده است.

تأییدشده اراتوستن (حدود ۲۷۴ تا ۱۹۴ پیش از میلاد) در اسکندریه روشی هندسی برای اندازه‌ی زمین گزارش کرده که کلئومدس آن را نقل می‌کند: در ظهر انقلاب تابستانی، میله‌ای عمودی در سین (آسوان) سایه نمی‌اندازد اما در اسکندریه سایه دارد، و از نسبت سایه به ارتفاع می‌توان زاویه‌ی اختلاف عرض را یافت. نتیجه‌ی نقل‌شده حدود ۲۵۰ هزار استادیون است. فرض ناپخته‌ای هم در کار بود: دو شهر روی یک نصف‌النهار دقیق نیستند.

پرسش باز چون طول استادیون معلوم نیست، دقت واقعی آن را نمی‌توان با قطعیت سنجید؛ بسته به طول فرضی، حاصل از حدود ۳۹ هزار تا ۴۶ هزار کیلومتر در می‌آید. بنابراین عبارت «اراتوستن با دقتی شگفت‌انگیز زمین را اندازه گرفت» بیش از آنچه سند اجازه می‌دهد قطعی است.

  • ۱۹۰۱کشف قطعات ماشین آنتی‌کیترا
  • ≈۲۵۰٬۰۰۰ stadiaمحیط زمین طبق گزارش کلئومدس از اراتوستن
  • ≈۳۹٬۰۰۰ to ۴۶٬۰۰۰ kmدامنه‌ی نتیجه بسته به طول فرضی استادیون
۰۳

بطلمیوس، آلماگست و فهرست ستارگان

فرضیه

تأییدشده در آلماگست، که در حدود میانه‌ی سده‌ی دوم میلادی نوشته شد، بطلمیوس فهرستی از حدود ۱٬۰۲۸ ستاره در ۴۸ صورت فلکی آورده است و سه ستاره در دو صورت فلکی تکرار شده‌اند. موقعیت‌ها به صورت طول و عرض دایرةالبروج داده شده و این چارچوب قرن‌ها مبنای فهرست‌های بعدی ماند، از جمله فهرست الغ‌بیگ که ترتیب صورت‌ها و ستارگان آن را دنبال می‌کند.

فرضیه یکی از بحث‌های جدی تاریخ نجوم این است که چه مقدار از این فهرست رصد خود بطلمیوس است. تحلیل خطاها نشان می‌دهد که مختصات آن بسیار به داده‌های هیپارکوس نزدیک است: اگر دو فهرست مستقل باشند، خطاهایشان نباید هم‌بسته باشند، اما در اینجا همبستگی بالاست. بر پایه‌ی این تحلیل، که در یادداشت‌های درسی دنیس دوک آمده، بطلمیوس مختصات هیپارکوس را به طول دایرةالبروج تبدیل و با تصحیح تقدیم اعتدالین (با نرخ ۱ درجه در هر ۱۰۰ سال) به زمان خود منتقل کرده است. این تفسیر رایج است اما بدون مخالف نیست و پژوهشگران دیگر درباره‌ی آن بحث کرده‌اند.

تأییدشده نرخ دقیق‌تر تقدیم اعتدالین حدود ۱ درجه در هر ۷۲ سال است، و نرخ ۱ درجه در سده که بطلمیوس به کار برد از آن کوچک‌تر است. این اختلاف نیز یکی از دلایلی است که تصحیح مختصات قدیمی به زمان بعد خطای منظم دارد. با وجود این، آلماگست طرح هندسی کاملی از حرکت سیارات ارائه داد که تا زمان کوپرنیک چارچوب غالب بود.

تأییدشده اهمیت آلماگست بیش از هر چیز در این بود که هندسه، جدول‌های عددی و روش محاسبه را در یک متن واحد گرد آورد. منجمان بعدی، از جهان اسلام تا اروپای لاتین، آن را ترجمه، شرح و نقد کردند؛ بسیاری از ابداعات مراغه، سمرقند و حتی کوپرنیک در واقع واکنش به همین چارچوب بود، نه رد کلی آن.

  • ۱٬۰۲۸ستاره‌ی فهرست بطلمیوس (با سه تکرار)
  • ۴۸صورت فلکی در فهرست
  • ≈۱° per ۷۲ سالنرخ دقیق‌تر تقدیم اعتدالین
۰۴

صوفی و بیرونی: رصد دوباره و اندازه‌گیری زمین

تأییدشده

تأییدشده عبدالرحمن صوفی (۹۰۳ تا ۹۸۶ میلادی) کتاب صور الکواکب الثابتة را در سال ۹۶۴ میلادی به عضدالدوله تقدیم کرد. او فهرست و تصاویر بطلمیوس را بر پایه‌ی رصد و بازبینی بررسی کرد و اندازه‌ی ستارگان را دوباره ثبت کرد. در آن کتاب، در توصیف صورت فلکی آندرومدا، از «ابر کوچک» نزدیک دهان «ماهی بزرگ» نام برده شده که با کهکشان آندرومدا تطبیق داده می‌شود و در منابع مروری قدیمی‌ترین اشاره‌ی مکتوب به کهکشانی بیرون از راه شیری شمرده می‌شود.

فرضیه ادعای رایج درباره‌ی دیدن ابر ماژلانی بزرگ توسط صوفی ضعیف‌تر است. پژوهش هافظ، استیفنسن و اورچیستون نشان می‌دهد که این شناسایی احتمالاً برداشتی نادرست از متنی درباره‌ی ستارگان جنوب کانوپوس است که صوفی خود اذعان می‌کند آن‌ها را ندیده بود. پس در مورد آندرومدا می‌توان گفت او آن را توصیف کرد، اما این به معنای درک ماهیت کهکشانی آن نبود؛ این برداشت تنها پس از ۱۹۲۳ ممکن شد.

تأییدشده ابوریحان بیرونی روشی برای اندازه‌ی شعاع زمین به کار برد که در قلعه‌ی ننده در پنجاب اجرا شد: ارتفاع یک تپه با زاویه‌های دو نقطه مشخص شد و سپس زاویه‌ی افتادگی افق از بالای تپه سنجیده شد. بر پایه‌ی بازسازی‌های ثانویه، شعاع به دست‌آمده حدود ۶٬۳۲۳ کیلومتر است، که نزدیک به مقدار امروزی (حدود ۶٬۳۵۷ تا ۶٬۳۷۸ کیلومتر) است؛ درصد دقیق خطا به دلیل ابهام واحد و نبود داده خام قابل اتکا نیست.

پرسش باز این عدد به تبدیل واحد «میل عربی» وابسته است و منبع‌های ثانویه داده‌ی خام (ارتفاع تپه، پایه و زاویه‌ها) را ارائه نمی‌کنند؛ پس دقت کار بیرونی را می‌توان معتبر و ستودنی دانست، اما درصد دقیق آن به واحدی بستگی دارد که تردیدآمیز است.

تأییدشده این دو نمونه نشان می‌دهد که منجمان این دوره صرفاً مترجم نبودند: صوفی داده‌های بطلمیوس را با رصد سنجید و بیرونی روش‌های هندسی را برای کمیتی عملاً قابل‌اندازه‌گیری به کار برد. همین نگرش، یعنی بازبینی داده‌های موروثی، بعدها در تیکو و کپلر نیز دیده می‌شود، هرچند هیچ سند مستقیمی این پیوند را اثبات نمی‌کند.

  • ۹۶۴تقدیم کتاب صور الکواکب الثابتة
  • ≈۶٬۳۲۳ kmشعاع زمین طبق بازسازی روش بیرونی
  • ≈۶٬۳۵۷–۶٬۳۷۸ kmشعاع امروزی زمین، برای مقایسه (دقت بازسازی وابسته به واحد میل)
۰۵

خیام و تقویم جلالی

فرضیه

تأییدشده عمر خیام (متولد ۱۸ مه ۱۰۴۸ در نیشابور) پس از آنکه ملک‌شاه در ۱۰۷۲ به سلطنت رسید و اصفهان پایتخت سلجوقی شد، به آنجا فراخوانده شد تا در ساخت رصدخانه و تدوین تقویم جدید مشارکت کند. تقویم خورشیدی جلالی (ملکی) در حدود ۱۰۷۹ میلادی برقرار شد و آغاز سال را با نوروز، یعنی اعتدال بهاری، هماهنگ می‌کرد. بنا بر منابع، سال این تقویم میانگین فاصله‌ی دو اعتدال بهاری بود، و برای کبیسه از دوره‌های ۴ و ۵ ساله استفاده می‌شد.

فرضیه نقش دقیق شخص خیام در تقویم و جزئیات رصدخانه کم‌سند است. زندگی‌نامه‌نویسان تأکید می‌کنند که جایگاه درباری او و ذکر نامش در منابع منجمان بعدی همچون طوسی و شیرازی وجود نقش رهبری را پشتیبانی می‌کند، اما محل دقیق رصدخانه و اینکه زیج ملک‌شاهی از آن رصدخانه برآمده یا نه، تأییدنشده است. MacTutor مدت رهبری او را ۱۸ سال ذکر می‌کند و می‌افزاید پس از مرگ ملک‌شاه و نظام‌الملک در ۱۰۹۲ بودجه قطع و اصلاح تقویم متوقف شد.

پرسش باز طول سالی که به خیام نسبت داده می‌شود، حدود ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۵۸ روز، به مقدار مدرن بسیار نزدیک است، اما الگوی دقیق کبیسه‌ی اصلی میان پژوهشگران محل اختلاف است و دقت بلندمدت تقویم، به تعبیر دانشنامه‌ی منجمان، پرسشی باز است. ادعاهای رایج درباره‌ی «یک روز خطا در چند هزار سال» در منابع این فصل تأیید نشد و باید با احتیاط نقل شود.

  • ۱۰۷۹سالی که تقویم جلالی دست‌کم تا آن زمان برقرار بود
  • ≈۱۸ سالمدت ذکرشده‌ی کار رصدخانه در اصفهان بر پایه‌ی MacTutor
  • ۱۰۹۲مرگ ملک‌شاه و توقف حمایت
۰۶

نصیرالدین طوسی و رصدخانه‌ی مراغه

تأییدشده

تأییدشده نصیرالدین طوسی (۱۲۰۱ تا ۱۲۷۴) در سال ۱۲۵۹ هولاکوخان را به تأسیس رصدخانه‌ای در مراغه متقاعد کرد؛ بر پایه‌ی دانشنامه‌ها ساخت و تجهیز آن حدود سه سال طول کشید. ابزارهای آن شامل یک ربع دیواری مسی عظیم و ربع سمت و ابزارهای دیگر بود، و کتابخانه‌ای نیز داشت. منجمان چینی نیز همراه ایرانیان در آن کار می‌کردند. حاصل کار، زیج ایلخانی بود که به فارسی نوشته شد و شامل ۱۲ سال رصد سیارات است.

تأییدشده «زوج طوسی» وسیله‌ای ریاضی است که حرکت دورانی یکنواخت را به حرکت خطی نوسانی تبدیل می‌کند و منجمان مکتب مراغه از جمله ابن‌شاطر از آن برای تقریب معادل بطلمیوسی (equant) بدون نقض یکنواختی حرکت دایره‌ای استفاده کردند. این نوآوری مدل‌سازی میان بطلمیوس و کوپرنیک را پیوند می‌دهد.

پرسش باز در حالی که دستاورد مراغه مستند است، ادعای اینکه رصدخانه «نخستین مرکز پژوهشی منظم» بود یا الگوی برجا برای غرب شد، مبالغه‌آمیز است. تعداد دقیق منجمان، ترکیب آن‌ها و آنچه از رصدخانه به‌جا مانده در منابع این فصل روشن نشد. ارزیابی دقیق نقش مراغه را باید در سایه‌ی پرسش انتقال به اروپا سنجید (بخش بعد).

تأییدشده طوسی در ۱۲۰۱ زاده شد و در ۲۶ ژوئن ۱۲۷۴ نزدیک بغداد درگذشت. هولاکو که در ۱۲۵۶ دژ اسماعیلیان را گرفت، او را زیر حمایت خود گرفت و عنوان ایلخان مبنای نام زیج ایلخانی شد. این زمینه‌ی سیاسی را نباید نادیده گرفت: رصدخانه با پشتیبانی یک فرمانروای فاتح ساخته شد و پایداری آن به ثبات همان قدرت وابسته بود.

  • ۱۲۵۹تأسیس رصدخانه‌ی مراغه به پیشنهاد طوسی
  • ≈۳ سالمدت ساخت و آماده‌سازی
  • ۱۲ سالمدت رصدهای سیاره‌ای ثبت‌شده در زیج ایلخانی
۰۷

الغ‌بیگ و رصدخانه‌ی سمرقند

فرضیه

تأییدشده الغ‌بیگ (متولد حدود ۱۳۹۴، درگذشته ۱۴۴۹) در سمرقند مدرسه‌ای بنیان نهاد که در ۱۴۲۰ به پایان رسید و رصدخانه‌ای ساخت که ساختش احتمالاً حدود ۱۴۲۸ آغاز شد. همکاران شاخص او غیاث‌الدین جمشید کاشی و قاضی‌زاده بودند. زیج سلطانی او ۱٬۰۱۸ ستاره در ۴۸ صورت فلکی دارد و ترتیب آن همان آلماگست است.

تأییدشده بیشتر طول‌ها و عرض‌های فهرست از رصد چندساله‌ی سمرقند به دست آمد، اما ۲۷ ستاره‌ی جنوبی که از سمرقند دیده نمی‌شوند از فهرست دیگری گرفته شد و برای تقدیم اعتدالین ۶ درجه و ۵۹ دقیقه اصلاح شد. این نشان می‌دهد بخشی از فهرست رصدی و بخشی سازگارشده از منبع پیشین است. بررسی‌های دقت، از جمله مقایسه با فهرست هیپارکوس، در منابع آمده‌اند، اما یافته‌ی عددی آن‌ها در منبع این فصل نیامد.

فرضیه اندازه‌های ابزار بزرگ، سدس فخری، با شعاع حدود ۳۶ متر در یک منبع ذکر شده و ارتفاع بنا بیش از ۳۵ متر و قطر آن ۵۰ متر آمده است؛ اما این عددها در منابع مختلف متفاوت‌اند. همین منبع، تعداد ستارگان را یک‌جا ۱٬۰۱۸ و جای دیگر ۹۹۲ می‌گوید، و این نشان می‌دهد شمارش به نسخه و روش شمارش بستگی دارد. رابطه‌ی فهرست با صوفی نیز در مقاله‌ای از کونیچ مطرح شده، اما جزئیاتش در منبع این فصل نیامد.

تأییدشده دقت‌های گزارش‌شده برای زیج سلطانی چشمگیر است: طول سال نجومی در آن حدود ۳۶۵ روز و ۶ ساعت و ۱۰ دقیقه و ۸ ثانیه است که تنها حدود ۵۸ ثانیه با مقدار امروزی فرق دارد، و سال حاره‌ای حدود ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۹ دقیقه و ۱۵ ثانیه، با خطای حدود ۲۵ ثانیه. شیب محور زمین نیز حدود ۲۳ درجه و ۳۰ دقیقه و ۱۷ ثانیه آمده است. این ارقام از یک منبع گرفته شده و بهتر است با پژوهش‌های تخصصی‌تر سنجیده شوند.

  • ۱٬۰۱۸شمار ستارگان فهرست الغ‌بیگ (یک منبع ۹۹۲ هم می‌گوید)
  • ۲۷ستاره‌ی جنوبی که از فهرست دیگری وام گرفته شد
  • ۱۴۴۹سال درگذشت الغ‌بیگ
۰۸

کوپرنیک و پرسش انتقال از مراغه

پرسش باز

تأییدشده کتاب De revolutionibus orbium coelestium اندکی پیش از ۲۱ مارس ۱۵۴۳ در نورنبرگ توسط یوهانس پترئوس منتشر شد؛ نسخه‌ای ۲۰۲ صفحه‌ای که برآورد تیراژ آن ۴۰۰ تا ۵۰۰ نسخه است و ۲۷۷ نسخه باقی مانده. این کتاب به پاپ پولس سوم تقدیم شد و در آن زمین به عنوان یکی از سیارات به دور خورشید می‌چرخد. مقدمه‌ای بی‌امضا، که به اندرئاس اوسیاندر نسبت داده می‌شود و بدون موافقت نویسنده اضافه شد، مدل را «فرضیه‌ای ریاضی» معرفی کرد.

تأییدشده کوپرنیک در بخش III.۴ همان زوج طوسی را به کار می‌برد، و عبارتی که پیش از انتشار حذف شد به دیگرانی اشاره می‌کرد که آن وسیله را به کار برده‌اند. نسخه‌ای یونانی (Vat. Gr. ۲۱۱، حدود ۱۳۰۰) شامل زوج طوسی و مدل ماه وجود دارد که ممکن است در سده‌ی پانزدهم به واتیکان رسیده باشد. کوپرنیک از پنج نویسنده‌ی اسلامی نام برده که متأخرترین‌شان حدود ۱۲۰۰ می‌زیست.

پرسش باز این شباهت‌ها چگونه به کوپرنیک رسید؟ نویگباور و سوردلو مسیر ایتالیا را محتمل‌تر می‌دانند، هارتنر کشف مستقل را ممکن اما قرض‌گرفتن را محتمل‌تر می‌شمرد، دی‌بونو بازکشف مستقل را دست‌کم هم‌اندازه محتمل می‌داند، و راگپ می‌گوید سازوکار انتقال هنوز ناشناخته است. هیچ پیوند مستقیم مستندی یافت نشده است. بنابراین ادعاهای «کوپرنیک از منابع اسلامی دزدید» و «کوپرنیک مستقل بود» هر دو بیش از شواهد می‌گویند.

  • ۱۵۴۳انتشار نخستین چاپ در نورنبرگ
  • ۲۷۷نسخه‌ی بازمانده از چاپ نخست (برآورد گینگریچ)
  • ۵نویسنده‌ی اسلامی که کوپرنیک نام می‌برد
۰۹

تیکو براهه و کپلر: رصد دقیق و قوانین حرکت

تأییدشده

تأییدشده تیکو براهه در ۱۵۷۲ ستاره‌ی نو در Cassiopeia را رصد کرد و هیچ اختلاف‌منظری نیافت؛ پس آن دور از زمین بود و آسمان ستارگان تغییرناپذیر نبود. دنبالهدار ۱۵۷۷ نیز اختلاف‌منظر قابل‌سنجش نداشت. با حمایت فردریک دوم دانمارک، رصدخانه‌ی Uraniborg را در جزیره‌ی Hven ساخت و میان ۱۵۷۶ تا ۱۵۹۷ مکان سیارات را با دقت حدود یک دقیقه‌ی قوسی ثبت کرد، بهترین دقت بدون تلسکوپ. او با وجود این به زمین ساکن در مرکز باور داشت.

تأییدشده یوهانس کپلر (۱۵۷۱ تا ۱۶۳۰) در ۱۶۰۰ با تیکو آشنا شد و پس از مرگ تیکو در ۱۶۰۱ منجم دربار شد. در Astronomia Nova (۱۶۰۹) دو قانون نخست آمد: مدار سیارات بیضی با خورشید در یک کانون است و خط خورشید و سیاره در زمان‌های برابر مساحت‌های برابر می‌روبد. قانون سوم، که دوره‌ی مدار را به اندازه‌ی آن مرتبط می‌کند، در ۱۵ مه ۱۶۱۸ یافته شد و در Harmonices Mundi (۱۶۱۹) شرح داده شد.

تأییدشده نکته‌ی مهم روش‌شناختی این است که کپلر پذیرفت مدارها ترکیب دایره‌های یکنواخت نیستند؛ این همان فرضی بود که از زمان یونان تا کوپرنیک بی‌چون‌وچرا مانده بود. داده‌ی دقیق تیکو و ریاضیات کپلر هر دو لازم بودند و هیچ‌کدام بدون دیگری آن نتیجه را نمی‌داد.

فرضیه مورخان معمولاً یادآوری می‌کنند که پیشرفت کپلر ناشی از یک ایده‌ی ناگهانی نبود؛ او سال‌ها با مدار مریخ کلنجار رفت و بخشی از محاسبه‌هایش بر داده‌ی منتشرشده‌ای بود که منبع‌ها آن را کمی مشکوک می‌خوانند. بنابراین روایت «ایده‌ای ناگهانی» ساده‌سازی است و فرایند واقعی تدریجی و پر از آزمون و خطا بود.

  • ≈۱ arcminدقت رصد تیکو بدون تلسکوپ
  • ۱۶۰۹انتشار Astronomia Nova
  • ۱۶۱۸-۰۵-۱۵کشف قانون سوم کپلر
۱۰

تلسکوپ و گالیله

تأییدشده

تأییدشده نخستین سند مکتوب درباره‌ی تلسکوپ درخواست ثبت اختراع هانس لیپرهی در ۲ اکتبر ۱۶۰۸ از مجلس عمومی هلند است. منابع تاریخ ارائه به شاهزاده موریس را ۲۵ سپتامبر می‌دهند، و این اختلاف جزئی میان منابع است. حق اختراع داده نشد چون ساخت آن ساده بود؛ یاکوب متیوس نیز ظرف دو هفته درخواست مشابه داد و دیگران، از جمله زاخاریاس یانسن، نیز مطرح شدند. این که «مخترع واقعی» کیست پرسشی باز است.

تأییدشده خبر وسیله از طریق یک خبرنامه پخش شد و در نوامبر ۱۶۰۸ پائولو سارپی آن را به گالیله منتقل کرد. گالیله در بهار ۱۶۰۹ دوربینی با بزرگ‌نمایی ۳ برابر ساخت، در اوت ۱۶۰۹ دستگاهی ۸ برابر به سنای ونیز هدیه داد و تا دسامبر ۱۶۰۹ به حدود ۲۰ برابر رسید. او در دسامبر ۱۶۰۹ ماه را رصد کرد و سطح ناهموار آن را ثبت کرد، و در ۷ ژانویه‌ی ۱۶۱۰ نخستین بار قمرهای مشتری را دید.

تأییدشده نتایج در Sidereus Nuncius (۱۶۱۰) منتشر شد: کوه‌ها و دهانه‌های ماه، ستارگان بسیار بیشتر از آنچه با چشم دیده می‌شود، و چهار قمر مشتری که او «ستارگان مدیچی» نامید. مشاهده‌ی فازهای زهره پس از پاییز ۱۶۱۰ نشان داد زهره به دور خورشید می‌چرخد. نکته‌ی دقیق این است که گالیله تلسکوپ را اختراع نکرد؛ سهم او ارتقای ساخت و بردن آن به سوی آسمان بود.

فرضیه پژوهشی تازه با شبیه‌سازی آسمان، ۶۴ طرح گالیله از قمرهای مشتری را سنجیده و دوره‌ی مدارها را برآورد کرده است. این نوع بازبینی نشان می‌دهد دقت مشاهدات گالیله با ابزار آن زمان بیش از حد انتظار بود، اما توان تفکیک دقیق ابزار او و برخی ارقام آن پژوهش هنوز محل بررسی بیشتر است.

  • ۱۶۰۸-۱۰-۰۲درخواست ثبت اختراع لیپرهی
  • ۱۶۱۰-۰۱-۰۷نخستین رصد قمرهای مشتری توسط گالیله
  • ≈۲۰×بزرگ‌نمایی ابزار گالیله تا دسامبر ۱۶۰۹
۱۱

نیوتن، گرانش و کشف اورانوس

تأییدشده

تأییدشده Principia در ژوئیه‌ی ۱۶۸۷ منتشر شد. ادموند هالی نیوتن را به انتشار ترغیب کرد و هزینه‌ی چاپ را خود پرداخت، چون انجمن سلطنتی منابع مالی نداشت. کتاب قوانین حرکت، گرانش همگانی و کاربرد آن در مدار سیارات و دنباله‌دارها را ارائه داد و نظریه‌ی گردابی دکارت را رد کرد که با قوانین کپلر سازگار نبود. نیوتن خود گفت علت گرانش را نیافته اما وجود و قوانین آن را به‌اندازه‌ی کافی نشان داده است.

تأییدشده ویلیام هرشل در ۱۳ مارس ۱۷۸۱ از باغ خانه‌اش در Bath با بازتابنده‌ی نیوتنی ۶٫۲ اینچی جرمی را دید که دنباله‌ی نداشت و قرص مشخص داشت. او آن را در مقاله‌ای که ۲۶ آوریل ۱۷۸۱ در انجمن سلطنتی قرائت شد «دنباله‌دار» نامید. ماسکلین و سپس لکسل، ساران و لاپلاس نشان دادند مدار آن به سیاره می‌ماند. هرشل نام Georgium Sidus را برای پادشاه پیشنهاد کرد، اما بوده در ۱۷۸۳ نام اورانوس را پیشنهاد داد که ماند.

تأییدشده اورانوس حدود دو برابر زحل از خورشید دور است، پس کشف آن اندازه‌ی شناخته‌شده‌ی منظومه‌ی شمسی را تقریباً دو برابر کرد؛ نخستین سیاره‌ای بود که با تلسکوپ یافته شد. مورخان تأکید می‌کنند که این کشف نه اتفاقی محض بود و نه نتیجه‌ی جست‌وجوی هدفمند برای یک سیاره‌ی جدید؛ او در حال بررسی نظام‌مند آسمان بود و هرشل خود آن را در آغاز سیاره نمی‌دانست.

تأییدشده پیوند این دو بخش مهم است: قوانین کپلر و گرانش نیوتن نشان دادند حرکت سیارات از یک اصل کلی پیروی می‌کند، و کشف اورانوس نخستین آزمون بزرگ این تصویر بود، چون مدار آن را می‌شد با همان قوانین بررسی کرد. نیوتن نیز تأکید کرد که علت گرانش را نمی‌داند، و این صداقت علمی را باید همراه نتیجه‌ها یادآوری کرد.

  • ۱۶۸۷انتشار Principia
  • ۱۷۸۱-۰۳-۱۳رصد اورانوس توسط هرشل
  • ≈۲×افزایش اندازه‌ی منظومه‌ی شناخته‌شده پس از اورانوس
۱۲

بسل و نخستین فاصله‌ی ستاره‌ای

تأییدشده

تأییدشده اگر زمین به دور خورشید بگردد، ستارگان نزدیک باید در طول سال ردی بیضوی کوچک روی پس‌زمینه بکشند. بسل با هلیومتر فراونهوفر (که ۱۸۲۹ به رصدخانه‌ی کونیگسبرگ افزوده شد) ستاره‌ی 61 Cygni را حدود ۱۸ ماه در ۱۸۳۷ و ۱۸۳۸ دنبال کرد و در ۱۸۳۸ اختلاف‌منظر ۰٫۳۱۴ ثانیه‌ی قوس را گزارش کرد، یعنی فاصله‌ی ۳٫۱۸ پارسک یا حدود ۱۰٫۴ سال نوری.

تأییدشده در ۱۸۴۰ او و شلوتر مقدار را ۰٫۳۴۸ ثانیه تصحیح کردند (۲٫۸۷ پارسک). مقدار امروز ۰٫۲۹۲ ثانیه یا ۳٫۴۲ پارسک (حدود ۱۱٫۲ سال نوری) است. بنابراین مقدار اولیه با خطای حدود ۷ تا ۸ درصد در فاصله، با ابزار سده‌ی نوزدهم، قابل‌توجه بود. این نخستین اندازه‌گیری مستقیم فاصله‌ی یک ستاره و تأییدی تجربی بر حرکت سالانه‌ی زمین بود.

فرضیه اینکه بسل نخستین کسی بود که اختلاف‌منظر ستاره‌ای را «اندازه گرفت» به معیار پذیرش بستگی دارد؛ دیگر منجمان هم‌زمان در پی همین هدف بودند. بسل نخستین کسی بود که نتیجه‌ای معتبر و پایدار منتشر کرد. این عبارت دقیق‌تر از «نخستین کسی که ستاره‌ای را اندازه گرفت» است. همچنین بسل در ۱۸۱۸ بازتحلیل رصدهای برادلی را منتشر کرد (۳٬۲۲۲ ستاره)، که زیربنای دقت کار او بود.

  • ۰٫۳۱۴″اختلاف‌منظر گزارش‌شده‌ی بسل برای 61 Cygni (۱۸۳۸)
  • ≈۱۰٫۴ سال نوریفاصله‌ی برآوردشده‌ی ۱۸۳۸
  • ≈۱۱٫۲ سال نوریفاصله‌ی امروزی (۳٫۴۲ پارسک)
۱۳

مناظره‌ی بزرگ و کهکشان‌های دیگر

تأییدشده

تأییدشده در ۱۹۲۰ هارلو شپلی و هبر کرتیس درباره‌ی مقیاس جهان بحث کردند: شپلی راه شیری را بزرگ می‌دانست و سحابی‌های مارپیچی را بخشی از آن؛ کرتیس راه شیری را کوچک‌تر و سحابی‌ها را «جزایر کیهانی» جدا می‌دانست. پاسخ نهایی نه از این مناظره بلکه از رصد آمد.

تأییدشده شب ۵ اکتبر ۱۹۲۳ ادوین هابل با تلسکوپ ۱۰۰ اینچی Hooker در کوه ویلسون ۴۵ دقیقه از آندرومدا عکس گرفت. جرم V1 سریع‌تر از یک نواختر تغییر می‌کرد؛ او دوره‌ی ۳۱٫۴ روزه را یافت و ستاره را متغیر قیفاووسی شناخت. با رابطه‌ی دوره و درخشندگی، فاصله حدود یک میلیون سال نوری برآورد شد، بیش از سه برابر اندازه‌ی راه شیری در برآورد شپلی. تا پایان ۱۹۲۴ برآورد ۹۰۰ هزار سال نوری بود؛ اندازه‌گیری‌های کنونی حدود ۲ میلیون سال نوری می‌دهند.

تأییدشده مقاله در پایان دسامبر ۱۹۲۴ در نشست مشترک AAS و AAAS در غیاب هابل خوانده شد. گفته می‌شود شپلی با خواندن نامه‌ی هابل گفت جهانش را نابود کرده است. ولی فرضیه تعبیر «کرتیس برنده شد» ساده‌سازی است: نقاط مهمی از هر دو طرف درست بود؛ مثلاً شپلی در بزرگ‌بودن راه شیری محق بود و کرتیس در بیرون‌بودن سحابی‌ها.

تأییدشده آنچه V1 را مهم کرد این بود که قیف‌اووسی‌ها خط‌کش فاصله بودند: دوره‌ی تغییر نور آن‌ها به درخشندگی ذاتی وابسته است، پس مقایسه‌ی درخشندگی ذاتی و ظاهری فاصله می‌دهد. هابل بعدها در آندرومدا قیف‌اووسی‌های بیشتری یافت و برآورد را اصلاح کرد؛ بازنگری‌های بعدی مقیاس فاصله‌ها آن را به حدود دو برابر برآورد اولیه رساند.

  • ۱۹۲۳-۱۰-۰۵شب عکس‌برداری هابل از آندرومدا
  • ۳۱٫۴ dدوره‌ی تغییر نور ستاره‌ی V1
  • ≈۲ million سال نوریفاصله‌ی امروزی آندرومدا
۱۴

جهان در حال انبساط و راه به کیهان‌شناسی نوین

تأییدشده

تأییدشده ژرژ لومتر در ۱۹۲۷ با استفاده از نسبیت عام رابطه‌ای خطی میان انتقال به سرخ و فاصله پیش‌بینی کرد و از داده‌ی کهکشان‌ها نرخ انبساط را برآورد کرد؛ داده‌ها نسبت به نمودار ۱۹۲۹ هابل بسیار آزمایشی بودند. هابل در ۱۹۲۹ نمودار رابطه‌ای تقریباً خطی را ارائه کرد که داده‌ها آن را به‌طور حاشیه‌ای پشتیبانی می‌کرد. در ترجمه‌ی انگلیسی ۱۹۳۱ مقاله‌ی لومتر بحث موقت سرعت‌های شعاعی به یک سطر کاهش یافت و لومتر خود در نامه‌ای گفت چاپ دوباره‌ی آن را مناسب نمی‌داند.

تأییدشده در ۲۰۱۸ اتحادیه‌ی بین‌المللی نجوم در رأی‌گیری (۷۸ درصد موافق، ۲۰ درصد مخالف، ۲ درصد ممتنع) توصیه کرد قانون «هابل–لومتر» نامیده شود؛ این توصیه الزام‌آور نیست. جورج گاموف در ۱۹۴۸ تابش زمینه را پیش‌بینی کرد و آلفر و هرمان در ۱۹۵۰ پیش‌بینی را ادامه دادند. پنزیاس و ویلسون در ۱۹۶۵ در آزمایشگاه بل آن را رصد کردند، گروه دیکه در پرینستون تفسیر کیهان‌شناختی را منتشر کرد، و آن دو در ۱۹۷۸ جایزه‌ی نوبل فیزیک گرفتند.

تأییدشده ماهواره‌ی Planck سازمان فضایی اروپا از ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۳ نوسان‌های کوچک این تابش را نقشه‌برداری کرد؛ داده‌های نهایی ۲۰۱۸ سن جهان را حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال برآورد می‌کنند. پرسش باز ثابت هابل در جهان اولیه ۶۷٫۴ (±۰٫۵) km/s/Mpc است که از مقدارهای اندازه‌گیری‌شده در جهان دیرتر اندکی کمتر است؛ این «تنش هابل» هنوز حل نشده و بحث فعال است.

  • ۱۹۲۷ / ۱۹۲۹مقاله‌ی لومتر و نمودار هابل
  • ۱۹۶۵رصد تابش زمینه‌ی کیهانی در آزمایشگاه بل
  • ۶۷٫۴ ± ۰٫۵ثابت هابل از داده‌های Planck

جدول زمانی

۲۰ رویداد
  • حدود ۲۵۰۰ پیش از میلادبرپایی سنگ‌های ساروسن در استون‌هنج با محور هم‌تراز با انقلاب‌ها.تأییدشده
  • حدود ۱۶۰۰ پیش از میلادتاریخ پیشنهادی دیسک آسمانی نبرا بر پایه‌ی یافته‌های همراه.فرضیه
  • حدود ۲۷۴ تا ۱۹۴ پیش از میلادزمان زندگی اراتوستن و گزارش اندازه‌گیری محیط زمین.فرضیه
  • سده‌ی دوم یا سوم پیش از میلادساخت ماشین آنتی‌کیترا؛ تاریخ دقیق محل بحث است (پیشنهاد ۲۰۵ پ.م. در برابر ۱۰۰ تا ۱۵۰ پ.م.).پرسش باز
  • حدود میانه‌ی سده‌ی دوم میلادیآلماگست بطلمیوس با فهرست ۱٬۰۲۸ ستاره.تأییدشده
  • ۹۶۴ میلادیتقدیم صور الکواکب الثابتة صوفی به عضدالدوله.تأییدشده
  • ۱۰۷۹ میلادیبرقراری تقویم جلالی در دوره‌ی ملک‌شاه.تأییدشده
  • ۱۲۵۹ میلادیتأسیس رصدخانه‌ی مراغه به پیشنهاد نصیرالدین طوسی.تأییدشده
  • حدود ۱۴۲۰ تا ۱۴۴۹ میلادیفعالیت رصدخانه‌ی سمرقند الغ‌بیگ؛ زیج سلطانی با ۱٬۰۱۸ ستاره.فرضیه
  • ۱۵۴۳ میلادیانتشار De revolutionibus کوپرنیک در نورنبرگ.تأییدشده
  • ۱۵۷۲ میلادیتیکو براهه بدون اختلاف‌منظر ستاره‌ی نو را رصد می‌کند.تأییدشده
  • ۲ اکتبر ۱۶۰۸درخواست ثبت اختراع تلسکوپ توسط لیپرهی در هلند.تأییدشده
  • ۱۶۰۹ میلادیانتشار Astronomia Nova و آغاز رصدهای تلسکوپی گالیله.تأییدشده
  • ۷ ژانویه‌ی ۱۶۱۰گالیله نخستین بار قمرهای مشتری را می‌بیند.تأییدشده
  • ژوئیه‌ی ۱۶۸۷انتشار Principia نیوتن.تأییدشده
  • ۱۳ مارس ۱۷۸۱هرشل اورانوس را رصد می‌کند.تأییدشده
  • ۱۸۳۸ میلادیانتشار اختلاف‌منظر 61 Cygni توسط بسل.تأییدشده
  • ۵ اکتبر ۱۹۲۳هابل ستاره‌ی V1 را در آندرومدا ثبت می‌کند و بعداً متغیر قیفاووسی می‌شناسد.تأییدشده
  • ۱۹۲۷ و ۱۹۲۹مقاله‌ی لومتر و نمودار رابطه‌ی سرعت و فاصله‌ی هابل.تأییدشده
  • ۱۹۶۵ میلادیرصد تابش زمینه‌ی کیهانی توسط پنزیاس و ویلسون.تأییدشده

باورهای نادرست رایج

باور رایج

گالیله تلسکوپ را اختراع کرد.

واقعیت

نخستین سند مکتوب، درخواست لیپرهی در ۲ اکتبر ۱۶۰۸ است. گالیله پس از شنیدن خبر در ۱۶۰۹ دستگاه خود را ساخت و آن را بسیار بهبود داد و به آسمان گرفت.

باور رایج

اراتوستن زمین را با دقتی شگفت‌انگیز و بدون تردید اندازه گرفت.

واقعیت

نتیجه به طول استادیون وابسته است که معلوم نیست؛ بسته به آن، از حدود ۳۹ هزار تا ۴۶ هزار کیلومتر در می‌آید. روش درست بود اما دقت نهایی نامطمئن است.

باور رایج

کوپرنیک نظریه‌اش را کاملاً از منجمان مراغه برداشت.

واقعیت

شباهت‌های مدل‌ها مستند است اما هیچ پیوند مستقیم انتقال یافت نشده و پژوهشگران میان کشف مستقل و انتقال بحث دارند.

باور رایج

صوفی ابر ماژلانی بزرگ را رصد کرد.

واقعیت

این شناسایی احتمالاً برداشت نادرست از متنی درباره‌ی ستارگان جنوب کانوپوس است که صوفی خود آن‌ها را ندیده بود. توصیف آندرومدا به عنوان «ابر کوچک» اما مستند است.

باور رایج

هابل تنها کاشف انبساط جهان است.

واقعیت

لومتر در ۱۹۲۷ رابطه را از نسبیت عام استخراج کرد و هابل در ۱۹۲۹ داده‌های رصدی را ارائه داد. اتحادیه‌ی بین‌المللی نجوم در ۲۰۱۸ نام «هابل–لومتر» را توصیه کرد.

باور رایج

بسل ستاره‌ی نزدیک را کشف کرد و فاصله‌ی آن دقیقاً ۱۰ سال نوری است.

واقعیت

بسل ۰٫۳۱۴ ثانیه‌ی قوس گزارش کرد (حدود ۱۰٫۴ سال نوری) و مقدار بعدی و امروزی حدود ۱۱٫۲ سال نوری است.

باور رایج

تقویم جلالی خیام از تقویم گریگوری دقیق‌تر بود و خطای آن «یک روز در ۵۰۰۰ سال» است.

واقعیت

دقت بلندمدت جلالی، به تعبیر منابع تخصصی، پرسشی باز است و الگوی کبیسه‌ی اصلی محل اختلاف است.

پرسش‌های باز

هنوز پاسخ قطعی ندارند
  • نقش دقیق خیام در رصدخانه‌ی اصفهان و در تدوین تقویم جلالی، و الگوی اصلی کبیسه، چیست؟
  • ماشین آنتی‌کیترا در چه سالی ساخته شد و دانش بابلی چگونه به آن رسید؟
  • آیا و از چه راهی اطلاعات مدل‌های مراغه به کوپرنیک رسید؟
  • چه مقدار از فهرست ستارگان بطلمیوس رصد خود او و چه مقدار برگرفته از هیپارکوس است؟
  • استادیون اراتوستن چند متر بود و نتیجه‌ی او چقدر دقیق بود؟
  • دیسک نبرا و استون‌هنج دقیقاً چه کاربرد نجومی و آیینی داشتند؟
  • تنش هابل میان اندازه‌گیری‌های جهان اولیه و جهان دیرتر چگونه حل می‌شود؟

پرسش‌های متداول

نخستین سند مکتوب درخواست هانس لیپرهی از هلند در ۲ اکتبر ۱۶۰۸ است؛ یاکوب متیوس و دیگران نیز ادعا کردند. مخترع واقعی به طور قطعی مشخص نیست.

بسل در ۱۸۳۸ اختلاف‌منظر ۰٫۳۱۴ ثانیه‌ی قوس را برای 61 Cygni منتشر کرد که با فاصله‌ی حدود ۱۰٫۴ سال نوری هم‌خوان است.

او در ۱۹۲۳ ستاره‌ی متغیر قیفاووسی V1 را یافت، دوره‌ی ۳۱٫۴ روزه‌اش را به درخشندگی ذاتی ربط داد و فاصله‌ی حدود یک میلیون سال نوری را به دست آورد.

در ۱۲۵۹ به پیشنهاد طوسی و با پشتیبانی هولاکوخان؛ ساخت آن حدود سه سال طول کشید و حاصلش زیج ایلخانی بود.

تقویم خورشیدی که در حدود ۱۰۷۹ میلادی در دوره‌ی ملک‌شاه با نوروز هماهنگ برقرار بود و خیام در تدوین آن مشارکت داشت.

بله؛ کپلر با داده‌ی رصدی تیکو و ریاضیات خود دو قانون نخست را در ۱۶۰۹ و قانون سوم را در ۱۶۱۹ منتشر کرد.

هرشل در ۱۳ مارس ۱۷۸۱ از Bath با بازتابنده‌ی ۶٫۲ اینچی آن را دید و ابتدا دنباله‌دار پنداشت؛ بعد مدارش سیاره‌ای تشخیص داده شد.

لومتر در ۱۹۲۷ رابطه را نظری استخراج کرد و هابل در ۱۹۲۹ داده‌های گسترده‌تر ارائه داد؛ اتحادیه‌ی بین‌المللی نجوم در ۲۰۱۸ با ۷۸ درصد موافق نام ترکیبی را توصیه کرد.

منابع

۳۰ مرجع
  1. Nasir al-Din al-TusiEncyclopedia.com · encyclopedia.com
  2. Bessel, Biographical Encyclopedia of Astronomers entryMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
  3. Friedrich Wilhelm BesselEncyclopaedia Britannica · britannica.com:443
  4. Hubble views the star that changed the universeNASA Science · science.nasa.gov
  5. Khayyam, Biographical Encyclopedia of Astronomers entryMcGill University, Rare and Special Instruments project · islamsci.mcgill.ca
  6. Omar Khayyam biographyMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
  7. Ulugh Beg, entry in Biographical EncyclopediaMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
  8. Ulugh Beg star catalogueUtrecht University (R. H. van Gent) · webspace.science.uu.nl
  9. Scientist of the Day: Hans LipperheyLinda Hall Library · lindahall.org
  10. The telescopeCabinet, University of Oxford · cabinet.ox.ac.uk
  11. The invention of the telescopeExperimental Astronomy (Springer) · link.springer.com
  12. Of a comet [Uranus] seen on 13 March, by William HerschelRoyal Society, Making Science · makingscience.royalsociety.org
  13. March 13 marks 240 years since Herschel discovered UranusAstronomy magazine · astronomy.com
  14. Quantitative reanalysis of Galileo's observations in Sidereus NunciusarXiv · arxiv.org
  15. Galileo, telescopic discoveriesEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  16. The Nebra Sky DiskWorld History Encyclopedia · worldhistory.org
  17. Here comes the sun: Stonehenge and the summer solsticeBritish Museum · britishmuseum.org
  18. Antikythera mechanism may be older than thoughtSmithsonian Magazine · smithsonianmag.com
  19. Eratosthenes, Biographical Encyclopedia of Astronomers entryMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
  20. Lecture 4, Ptolemy and the star catalogueFlorida State University (D. Duke) · people.sc.fsu.edu
  21. Al-Biruni's measurement of the Earth's radiusarXiv · arxiv.org
  22. Copernicus's bookUniversity of Cambridge, Dept. of History and Philosophy of Science · sites.hps.cam.ac.uk
  23. Maragha school and Copernicus, scholarly overviewMcGill University eScholarship · escholarship.mcgill.ca
  24. Kepler biographyMacTutor, University of St Andrews · mathshistory.st-andrews.ac.uk
  25. Tycho Brahe's observationsUniverse, 10th edition (Macmillan Learning) · digfir-published.macmillanusa.com
  26. This month in astronomical history, July 2022 (Principia)American Astronomical Society · aas.org
  27. IAU vote recommends changing the name of Hubble's lawAstronomy magazine · astronomy.com
  28. Lemaitre's 1927 paper and its 1931 translationarXiv · arxiv.org
  29. History of the cosmic microwave backgroundNASA Goddard · asd.gsfc.nasa.gov
  30. Planck maps the microwave backgroundNASA Science · science.nasa.gov

متن این فصل بازنویسی و خلاصه‌ی یافته‌های منابع بالاست و جایگزین مطالعه‌ی آن‌ها نیست. پیوندها به وب‌سایت‌های بیرونی باز می‌شوند.