این فصل فعلاً فقط به زبان فارسی منتشر شده است.
از تسیولکوفسکی تا آپولو–سایوز

موشک‌سازی و رقابت فضایی

این فصل مسیر تاریخی را از نظریه‌پردازان نخستین موشک‌های سوخت‌مایع تا پایان رقابت فضایی در سال ۱۹۷۵ بررسی می‌کند. روایت بر پایه تاریخ‌نگاری معتبر نوشته شده و هر ادعا با برچسب تأییدشده، فرضیه یا پرسش باز مشخص می‌شود. هزینه انسانی موشک V-2 و ابعاد سیاسی جنگ سرد نیز بدون تبلیغ به سود هیچ‌یک از دو طرف بیان می‌گردد.

۲۰ دقیقه مطالعه۱۴ بخش۳۰ منبعبه‌روزرسانی: ۹ آبان ۱۴۰۵
۱٬۹۵۷میلادیپرتاب اسپوتنیک ۱ در چهارم اکتبر
۱٬۹۶۱میلادینخستین پرواز انسان به فضا (گاگارین، ۱۲ آوریل)
۶فرودمأموریت‌های موفق فرود انسان بر ماه
۱۲نفرفضانوردانی که بر سطح ماه قدم زدند
۳۸۲کیلوگرممجموع نمونه‌های سنگ و خاک بازگردانده‌شده از ماه
۱٬۹۷۵میلادیاتصال آپولو و سایوز در مدار
۰۱

پیشگامان نظری: تسیولکوفسکی، گدارد و اوبرت

تأییدشده

تأییدشده کنستانتین تسیولکوفسکی، معلم و نظریه‌پرداز روس، در سال ۱۸۹۵ درباره امکان یک ماهواره مصنوعی نوشت و در سال ۱۹۰۳ رابطه‌ای ریاضی منتشر کرد که سرعت نهایی موشک را به نسبت جرم آغازین و جرم پایانی آن پیوند می‌دهد؛ این رابطه امروز «معادله موشک» نام دارد. او با محاسبه‌های نیوتنی سرعت لازم برای ماندن در مدار را در ارتفاع‌های گوناگون تعیین کرد و ایده ایستگاه‌های فضایی و موشک‌های چندمرحله‌ای را مطرح ساخت. دولت شوروی در سال ۱۹۲۱ برای او مستمری مادام‌العمر تعیین کرد و او در سال ۱۹۳۵ درگذشت.

تأییدشده رابرت گدارد، فیزیکدان آمریکایی، در سال ۱۹۱۴ دو حق ثبت اختراع گرفت؛ یکی برای موشک سوخت‌مایع و دیگری برای موشک چندمرحله‌ای سوخت‌جامد. او در شانزدهم مارس ۱۹۲۶ در شهر آبرن ایالت ماساچوست نخستین موشک سوخت‌مایع جهان را با اکسیژن مایع و بنزین پرتاب کرد؛ این پرواز کوتاه بود و منابع ارتفاع آن را حدود ۴۰ فوت (نزدیک ۱۲ متر) گزارش می‌کنند. در سال ۱۹۲۹ موشک او برای نخستین بار محموله علمی شامل فشارسنج و دوربین را حمل کرد. گدارد در دهه ۱۹۳۰ بیشتر در انزوا کار کرد، در سال ۱۹۴۰ همکاری با ارتش را پیشنهاد داد اما رد شد و در دهم اوت ۱۹۴۵ درگذشت.

تأییدشده هرمان اوبرت، متولد ۱۸۹۴ در ترانسیلوانیا، رساله دکتری خود درباره موشک را در سال ۱۹۲۲ در دانشگاه هایدلبرگ ارائه کرد و آن را به‌دلیل ماهیت حاشیه‌ای موضوع نپذیرفتند. او رساله را به کتابی درباره سفر به فضای میان‌سیاره‌ای تبدیل کرد که نخستین متن فنی عمومی درباره پرواز فضایی شمرده می‌شود. اوبرت در سال ۱۹۲۹ مشاور فنی فیلم «زن در ماه» به کارگردانی فریتس لانگ بود و در دهه ۱۹۳۰ آزمایش‌های موشک سوخت‌مایع انجام داد. ورنر فون براون از جمله شاگردان و همکاران او بود. اوبرت در دسامبر ۱۹۸۹ درگذشت.

پرسش باز مورخان معمولاً این سه نفر را مستقل از یکدیگر می‌دانند، اما میزان آگاهی هر یک از کار دیگران و وزن نسبی سهمشان در شکل‌گیری مهندسی عملی موشک همچنان موضوع بحث است؛ نظریه از تسیولکوفسکی و اوبرت آمد، در حالی‌که نخستین پرواز آزمایشی سوخت‌مایع به گدارد تعلق دارد. تأییدشده نکته مهم برای تاریخ‌نگار این است که هیچ‌یک از این سه نفر خود موشک ماه‌نورد نساخت. نقش آنان بنیان‌گذاری نظری و آزمایشی بود، و ساخت وسایل بزرگ بعدها به گروه‌های سازمان‌یافته دولتی و نظامی سپرده شد که منابع بسیار بیشتری داشتند.

  • ۱۹۰۳انتشار رابطه موشک توسط تسیولکوفسکی
  • ۱۶ مارس ۱۹۲۶نخستین پرتاب موشک سوخت‌مایع توسط گدارد
  • ۱۹۲۲رد شدن رساله اوبرت در هایدلبرگ
۰۲

موشک V-2 و کار اجباری

تأییدشده

تأییدشده ارتش آلمان در اواخر ۱۹۳۲ توسعه موشک‌های سوخت‌مایع نظامی را به ورنر فون براون سپرد و از ۱۹۳۶ برنامه موشک بالستیک مخفی در پینه‌مونده بر ساحل بالتیک آغاز شد. موشک A-4 در ۱۹۴۴ با نام V-2 معروف گردید. پس از بمباران هوایی بریتانیا بر پینه‌مونده در اوت ۱۹۴۳، مونتاژ موشک‌ها به کارخانه‌ای زیرزمینی به نام میتلورک نزدیک نوردهاوزن منتقل شد و در آن از زندانیان اردوگاه‌های کار اجباری استفاده شد.

تأییدشده زندانیان بوخنوالد نخست تونل‌ها را گسترش دادند و هسته اردوگاه دورا را تشکیل دادند. از اوت ۱۹۴۳ تا آوریل ۱۹۴۵ زندانیان حدود ۶۰۰۰ موشک V-2 ساختند. بیش از ۶۰۰۰۰ زندانی به مجموعه اردوگاه‌های میتلبائو-دورا فرستاده شدند و بیش از ۲۰۰۰۰ نفر در آن مجموعه جان باختند؛ برآورد مایکل نیوفلد، مورخ موزه ملی هوا و فضای اسمیتسونین، ۲۰۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰ مرگ است. حدود ۳۰۰۰ زندانی تا پایان زمستان ۱۹۴۳–۱۹۴۴ در میتلورک مردند و ارتش آمریکا اردوگاه را در یازدهم آوریل ۱۹۴۵ آزاد کرد.

تأییدشده به برآورد نیوفلد دست‌کم ۱۰۰۰۰ مرگ را می‌توان به ساخت V-2 در میتلورک نسبت داد، در حالی‌که این موشک حدود پنج هزار و اندی نفر را در لندن، آنتورپ و جاهای دیگر کشت؛ یعنی شمار قربانیان تولید تقریباً دو برابر قربانیان اصابت بوده است. او می‌گوید ممکن است تا ۱۰۰۰۰ مرگ دیگر به تولید خارج از دورا مربوط باشد، اما هیچ‌گاه شمارش رسمی انجام نشده است. پرسش باز دامنه دقیق این رقم‌ها به روش‌شناسی هر پژوهش بستگی دارد و محققان در جزئیات اختلاف دارند.

فرضیه نیوفلد به‌شدت معتقد است فون براون از وضعیت زندانیان آگاه بود؛ او دست‌کم دوازده بار از کارخانه بازدید کرده بود. تاریخ‌نگاری به همین دلیل روایت‌هایی را که فون براون را صرفاً دانشمندی غیرسیاسی نشان می‌دهند ناکافی می‌داند. با این حال، میزان مسئولیت اخلاقی و حقوقی هر مهندس و مدیر هنوز در بحث‌های علمی با دقت تفکیک می‌شود و این فصل داوری قضایی نمی‌کند. تأییدشده دیدگاه رایج در دهه‌های پس از جنگ، که تمرکز را بر دستاورد فنی V-2 می‌گذاشت، به‌تدریج با پژوهش‌های آرشیوی اصلاح شد. نیوفلد V-2 را از نظر نظامی شکست و از نظر فناوری موفقیت می‌داند؛ این موشک جنگ را تغییر نداد، اما نخستین موشک بالستیک عملیاتی بود و بنیان فنی هر دو برنامه آمریکا و شوروی را تحت تأثیر قرار داد. بازتاب این میراث دوگانه، مانند بحث درباره عنوان استادی که فون براون پس از جنگ نیز به کار می‌برد، همچنان در تاریخ‌نگاری دیده می‌شود.

  • حدود ۶۰۰۰موشک V-2 ساخته‌شده با کار زندانیان
  • بیش از ۲۰۰۰۰مرگ در مجموعه اردوگاه میتلبائو-دورا
  • ۱۱ آوریل ۱۹۴۵آزادسازی دورا
۰۳

کورولیوف و فون براون: دو مهندس ارشد

تأییدشده

تأییدشده سرگئی کورولیوف در ۱۲ ژانویه ۱۹۰۷ در ژیتومیر زاده شد و در ۱۹۳۱ گروه GIRD را برای پژوهش در حرکت واکنشی تأسیس کرد که نخستین موشک‌های سوخت‌مایع شوروی را ساخت. او در ۲۷ ژوئن ۱۹۳۸ در جریان تصفیه‌های دوران استالین بازداشت شد و در ۱۹۴۰ به کار اجباری محکوم شد؛ مدت حکم را منابع هشت یا ده سال می‌نویسند. بعدها او را به دفتر طراحی زندانی توپولف منتقل کردند. پرسش باز منابع درباره مدت و محل زندان او اختلاف دارند: یک منبع از چهار ماه در گولاگ و منبعی دیگر از حدود یک سال در معادن کولیما سخن می‌گوید.

تأییدشده پس از جنگ، کورولیوف طراح ارشد موشک بالستیک دوربرد شد و توسعه R-7، نخستین موشک بالستیک قاره‌پیما، در ۲۰ مه ۱۹۵۴ با مصوبه‌ی دولت شوروی تأیید شد. نخستین پرتاب آن در ۱۵ مه ۱۹۵۷ ناموفق بود و نخستین پرواز موفق در ۲۱ اوت ۱۹۵۷ انجام شد؛ R-7 و همان خانواده موشک اسپوتنیک ۱ را به مدار برد. هویت او از رازهای دولتی بود و تا مرگش در ۱۴ ژانویه ۱۹۶۶، بر اثر عارضه حین جراحی، تقریباً برای عموم ناشناخته ماند. او پشت‌صحنه اسپوتنیک، ووستوک و سایوز بود و موشک ماه‌نورد N-1 را پیشنهاد کرده بود.

تأییدشده ورنر فون براون پس از جنگ به ایالات متحده منتقل شد و با ارتش در ردستون آرسنال کار کرد؛ گروه او پس از اسپوتنیک پروژه اکسپلورر را به عنوان جایگزین پروژه ونگارد نیروی دریایی پیش برد. او بعدها در ناسا مهندسی سرنوشت‌ساز بود و مسیر آینده موشک‌های بزرگ آمریکا را شکل داد. پرسش باز مورخان همچنان می‌پرسند تا چه اندازه موفقیت‌های هر دو طرف به فرد وابسته بود و تا چه اندازه به نهادها و بودجه؛ مقایسه این دو مهندس باید هم نبوغ فنی و هم زمینه سیاسی و اخلاقی هر کدام را در نظر بگیرد.

تأییدشده هر دو مهندس مسیر شغلی خود را در پروژه‌های موشک نظامی آغاز کردند و هر دو سرانجام برنامه‌های غیرنظامی فضایی را پیش بردند. تفاوت در این بود که نام کورولیوف تا مرگش پنهان ماند و فون براون در آمریکا چهره‌ای عمومی شد. این تفاوت هنوز در شیوه روایت تاریخ رقابت فضایی در دو کشور اثر دارد.

  • ۲۱ اوت ۱۹۵۷نخستین پرتاب موفق R-7
  • ۱۴ ژانویه ۱۹۶۶درگذشت کورولیوف
۰۴

زمینه جنگ سرد

تأییدشده

تأییدشده رقابت فضایی از رقابت نظامی دو ابرقدرت جدا نبود. موشکی که ماهواره را بالا می‌برد همان فناوری لازم برای ارسال کلاهک هسته‌ای به قاره‌ای دیگر را فراهم می‌کرد، و مردم آمریکا پس از اسپوتنیک دقیقاً همین را بیم داشتند. ناسا اشاره می‌کند که اسپوتنیک نه‌فقط افکار عمومی را غافلگیر کرد، بلکه بیم از توانایی موشکی شوروی را نیز برانگیخت.

تأییدشده شوروی ارزش تبلیغاتی برنامه فضایی را خیلی زود دریافت و معمولاً مأموریت‌ها را تا زمانی که موفقیتشان قطعی نمی‌شد اعلام نمی‌کرد. در آمریکا نیز سنای ایالات متحده و رهبران سیاسی از جمله لیندون جانسون پس از اسپوتنیک جلسه‌های گسترده برگزار کردند و این روند به ایجاد ناسا و سیاست فضایی ملی انجامید. در ۱۹۶۷ معاهده فضای ماورای جو امضا شد؛ این معاهده استقرار سلاح هسته‌ای و سلاح‌های کشتارجمعی در مدار و ایجاد پایگاه نظامی بر ماه و اجرام آسمانی را ممنوع کرد و بر استفاده‌ی صلح‌آمیز از فضا تأکید داشت.

پرسش باز مورخان درباره میزان انگیزه علمی در برابر انگیزه سیاسی اختلاف دارند. برخی آپولو را پیش از هر چیز ابزار اعتبار ملی می‌دانند، گروهی دیگر بر ریشه‌های علمی و مهندسی پیش از جنگ سرد تأکید دارند. این فصل هر دو دیدگاه را ممکن می‌شمارد و ادعای قطعی درباره غلبه یکی را نمی‌پذیرد.

تأییدشده زنجیره رویدادها نشان می‌دهد که هر موفقیت یک طرف واکنشی سیاسی در طرف دیگر ایجاد می‌کرد: اسپوتنیک به ایجاد ناسا انجامید، پرواز گاگارین به درخواست کندی از کنگره در ۲۵ مه ۱۹۶۱ برای برنامه ماه، و شکست‌های اولیه ونگارد به سپردن ماهواره به گروه ارتش. مورخان این الگوی کنش و واکنش را از ثابت‌ترین یافته‌های پژوهش درباره دوران می‌دانند، هرچند درباره شدت آن اختلاف دارند.

  • ۱۹۶۷امضای معاهده فضای ماورای جو
۰۵

اسپوتنیک و لایکا

تأییدشده

تأییدشده اتحاد شوروی در چهارم اکتبر ۱۹۵۷ اسپوتنیک ۱ را پرتاب کرد؛ ماهواره‌ای با جرم ۸۳٫۶ کیلوگرم و قطر حدود ۵۸ سانتی‌متر که هر دور زمین را در حدود ۹۶ تا ۹۸ دقیقه می‌پیمود. جرم آن از محموله ۳٫۵ پوندی برنامه ونگارد بسیار بیشتر بود. سپس شوروی در سوم نوامبر ۱۹۵۷ اسپوتنیک ۲ را با جرم ۵۰۸٫۳ کیلوگرم و سگی به نام لایکا به مدار فرستاد.

تأییدشده لایکا نخستین موجود زنده‌ای بود که به مدار زمین رسید. گزارش‌های اولیه شوروی می‌گفتند او چند روز زنده ماند و پیش از اتمام اکسیژن با غذای مسموم آرام کشته شد. در ۲۰۰۲ دیمیتری مالاشنکوف فاش کرد که این روایت درست نبود و لایکا حدود پنج تا هفت ساعت پس از پرتاب بر اثر گرمای بیش از حد و استرس مرد. کاهش دقت آماده‌سازی به‌دلیل فشار برای پرتاب هم‌زمان با چهلمین سالگرد انقلاب بلشویکی دلیل ذکرشده است. ماهواره در ۱۴ آوریل ۱۹۵۸ در جو سوخت.

پرسش باز جزئیات دقیق نقص سامانه کنترل حرارت و میزان آگاهی تصمیم‌گیران از احتمال مرگ لایکا پیش از پرتاب هنوز به‌طور کامل از اسناد بایگانی‌شده روشن نشده است. موضوع بیشتر به بحث اخلاق آزمایش روی حیوانات در برنامه فضایی مربوط است.

تأییدشده اهمیت اسپوتنیک ۱ در جرم و مدار آن نبود، بلکه در نشان دادن این بود که موشک R-7 می‌تواند محموله‌ای سنگین را به مدار برساند. همین ظرفیت در پرتاب اسپوتنیک ۲ با جرمی نزدیک به شش برابر دوباره دیده شد. در مقایسه، اکسپلورر ۱ تنها ۱۴ کیلوگرم بود، و این تفاوت جرم در افکار عمومی آمریکا و در بحث‌های کنگره بازتاب گسترده یافت.

  • ۸۳٫۶ کیلوگرمجرم اسپوتنیک ۱
  • ۵۰۸٫۳ کیلوگرمجرم اسپوتنیک ۲
  • ۳ نوامبر ۱۹۵۷پرتاب لایکا
۰۶

اکسپلورر ۱ و تأسیس ناسا

تأییدشده

تأییدشده نخستین تلاش ونگارد در ششم دسامبر ۱۹۵۷ با انفجار بر سکوی پرتاب شکست خورد و در ماه‌های بعد چندین پرتاب دیگر ناموفق ماند؛ ونگارد ۱ تنها در هفدهم مارس ۱۹۵۸ موفق شد. پس از اسپوتنیک، وزارت دفاع آمریکا به گروه فون براون در ردستون اجازه داد اکسپلورر را آماده کند. اکسپلورر ۱ با جرم ۱۴ کیلوگرم در ۳۱ ژانویه ۱۹۵۸ به مدار رسید و ابزار آن کمربندهای تابشی ون آلن را نشان داد.

تأییدشده آیزنهاور در سیزدهم نوامبر ۱۹۵۷ نخستین‌بار علناً از ایجاد سازمانی غیرنظامی برای فضا سخن گفت. کنگره قانون ملی هوانوردی و فضا را در ژوئیه ۱۹۵۸ تصویب کرد و آیزنهاور در ۲۹ ژوئیه آن را امضا نمود. ناسا از مؤسسه ناکا و نهادهای دیگر شکل گرفت و در یکم اکتبر ۱۹۵۸ رسماً کار خود را آغاز کرد.

تأییدشده پروژه مرکوری، نخستین برنامه سرنشین‌دار ناسا، شش پرواز سرنشین‌دار با شش فضانورد داشت و مجموع زمان پروازشان ۵۳ ساعت و ۵۵ دقیقه و ۲۷ ثانیه بود. پرسش باز مورخان درباره اینکه آیا اکسپلورر یا اسپوتنیک بیشتر بر سیاست آمریکا اثر گذاشت و آیا ناسا بدون سخنرانی‌های بعدی کندی به همان اندازه جاه‌طلب می‌شد، دیدگاه یکسانی ندارند.

  • ۳۱ ژانویه ۱۹۵۸پرتاب اکسپلورر ۱
  • ۱ اکتبر ۱۹۵۸آغاز رسمی کار ناسا
۰۷

نخستین انسان‌ها در فضا: گاگارین، شپرد، گلن و ترشکووا

تأییدشده

تأییدشده یوری گاگارین، ۲۷ ساله، در ۱۲ آوریل ۱۹۶۱ با فضاپیمای ووستوک ۱ نخستین انسانی شد که به فضا رفت. پرواز او یک مدار کامل داشت و از پرتاب تا فرود حدود ۱۰۸ دقیقه طول کشید. سه هفته بعد، در پنجم مه ۱۹۶۱، آلن شپرد با مرکوری–ردستون ۳ (فریدم ۷) نخستین آمریکایی در فضا شد؛ پرواز او زیرمداری بود، ۱۵ دقیقه و ۲۸ ثانیه طول کشید و حدود ۴۹۰ کیلومتر برد داشت.

تأییدشده کندی در ۲۵ مه ۱۹۶۱ از کنگره خواست بودجه برنامه‌ای را تأمین کند که پیش از پایان دهه انسان را بر ماه بنشاند و سالم بازگرداند. جان گلن در ۲۰ فوریه ۱۹۶۲ با فرندشیپ ۷ سه مدار زمین را در ۴ ساعت و ۵۵ دقیقه و ۲۳ ثانیه پیمود و نخستین آمریکایی مداری شد.

تأییدشده والنتینا ترشکووا در ۱۶ ژوئن ۱۹۶۳ با ووستوک ۶ نخستین زن در فضا شد. او ۴۸ مدار را در حدود ۷۱ ساعت انجام داد، فاقد آموزش خلبانی بود و به‌دلیل تجربه چتربازی انتخاب شد. والری بیکوفسکی در ووستوک ۵ دو روز زودتر پرتاب شده بود و دو فضاپیما تا ۴٫۵ کیلومتری هم رسیدند؛ هر دو در ۱۹ ژوئن فرود آمدند. پرسش باز مورخان هنوز درباره دلایل سیاسی انتخاب یک زن و ماندگاری این تصمیم در برنامه شوروی بحث می‌کنند.

تأییدشده پروژه مرکوری در مجموع شش پرواز سرنشین‌دار داشت. پرواز گلن نخستین پرواز مداری آمریکایی بود و آمریکا را از نظر مدت پرواز هنوز عقب‌تر از شوروی نشان می‌داد. پرواز ترشکووا نیز هم‌زمان با ووستوک ۵ انجام شد و نشان داد شوروی توانایی هدایت دو فضاپیما در مدارهای نزدیک را دارد. این پروازها زمینه فنی و سیاسی لازم را برای تصمیم‌های بعدی درباره ماه فراهم کردند.

  • ۱۰۸ دقیقهمدت پرواز گاگارین
  • ۱۵ دقیقه و ۲۸ ثانیهپرواز زیرمداری شپرد
  • ۴۸ مدارپرواز ترشکووا
۰۸

نخستین پیاده‌روی فضایی و برنامه جمینی

تأییدشده

تأییدشده الکسی لئونف در ۱۸ مارس ۱۹۶۵ از فضاپیمای وسخود ۲ بیرون رفت و نخستین پیاده‌روی فضایی تاریخ را حدود ۱۲ دقیقه انجام داد. لباس او در خلأ چنان باد کرد که بازگشت به شیر هوایی دشوار شد؛ او با تخلیه بخشی از هوا لباس را کوچک کرد و توانست وارد شود. این رویداد خطری واقعی داشت و تنها گزارش‌های بعدی ابعاد آن را روشن کردند.

تأییدشده برنامه جمینی ناسا پل میان مرکوری و آپولو بود و ده پرواز سرنشین‌دار در ۱۹۶۵ و ۱۹۶۶ انجام داد. فناوری‌های بنیادی آپولو مانند ملاقات مداری، اتصال دو فضاپیما و پیاده‌روی فضایی در همین برنامه آزموده شد. پرسش باز این بخش از مرور جمینی بر دانش عمومی تاریخ فضانوردی تکیه دارد و جزئیات آن (مانند ترتیب دقیق پروازها) در این فصل از منبعی تازه گشوده‌شده تأیید نشده است.

تأییدشده این دوره نشان داد که رقابت فقط بر سر نخستین‌ها نبود؛ هر طرف باید مهارت‌هایی را می‌آموخت که بدون آنها فرود بر ماه ناممکن بود. مورخان تفاوت فلسفه مهندسی را نیز یادآور می‌شوند: شوروی بیشتر بر خودکارسازی و آمریکا بر کنترل خلبان تأکید داشت، اما این تعمیم دقیق نیست و نمونه‌های متضاد هم وجود دارد.

  • ۱۸ مارس ۱۹۶۵نخستین پیاده‌روی فضایی
  • ۱۲ دقیقهمدت پیاده‌روی لئونف
۰۹

برنامه لونا و کاوش بی‌سرنشین ماه

تأییدشده

تأییدشده لونا ۲ در ۱۹۵۹ نخستین فضاپیمایی بود که به ماه برخورد کرد و لونا ۳ در همان سال نخستین تصاویر پشت ماه را فرستاد. لونا ۹ در ۱۹۶۶ نخستین فرود نرم موفق بر ماه را انجام داد و تصاویر سطح را سه روز ارسال کرد.

تأییدشده لونا ۱۶ در ۱۹۷۰ نخستین فضاپیمای بی‌سرنشینی بود که خاک ماه را به زمین آورد. لونا ۱۷ نخستین ماه‌نورد، لونوخود ۱، را برد و تصاویر زنده سطح را فرستاد؛ ماه‌نورد دوم در ۱۹۷۳ رفت. لونا ۲۴ در ۱۹۷۶ نمونه‌ای را از عمق حدود دو متری برداشت.

پرسش باز مورخان درباره اینکه آیا این مأموریت‌های رباتیک جایگزین مناسبی برای فرود انسان بودند یا فقط تلاشی برای حفظ اعتبار پس از شکست در رقابت انسانی، دیدگاه یکسانی ندارند. جرم دقیق نمونه لونا ۱۶ در منبع باز‌شده این فصل ذکر نشده و عمداً عدد حدسی نیامده است.

تأییدشده اهمیت لونا در این است که نشان داد بسیاری از مأموریت‌های علمی بدون خطر جانی انسان ممکن است. نمونه‌برداری لونا ۲۴ از عمق دو متری نخستین نمونه از لایه‌های زیرین بود که شوروی آورد، و ماه‌نوردها امکان کار طولانی از راه دور را نشان دادند؛ ایده‌ای که بعدها در کاوش‌های رباتیک مدرن نیز تکرار شد.

  • ۱۹۶۶نخستین فرود نرم بر ماه (لونا ۹)
  • ۱۹۷۰نخستین بازگرداندن خاک ماه توسط کاوشگر بی‌سرنشین
۱۰

از آتش آپولو ۱ تا آپولو ۸

تأییدشده

تأییدشده در ۲۷ ژانویه ۱۹۶۷، هنگام آزمایش روی سکوی پرتاب برای مأموریت AS-204، آتشی در کپسول فرمان ۰۱۲ رخ داد و ویرجیل گریسام، ادوارد وایت و راجر چافی جان باختند. هیئت بررسی هفت‌نفره به ریاست فلوید تامپسون، مدیر مرکز لانگلی، گزارش خود را در آوریل ۱۹۶۷ کامل کرد. توصیه‌های آن به تغییرات اساسی طراحی و مهندسی و اصلاح برنامه‌ریزی آزمون، انضباط آزمایش، تولید و کنترل کیفیت انجامید. مأموریت به یاد خدمه آپولو ۱ نامگذاری شد.

تأییدشده نخستین پرواز سرنشین‌دار، آپولو ۷، در ۱۱ اکتبر ۱۹۶۸ آغاز شد. آپولو ۸ در ۲۱ دسامبر ۱۹۶۸ با فرانک بورمن، جیم لاول و بیل اندرز پرتاب شد؛ نخستین پرواز سرنشین‌دار ساترن ۵ و نخستین بار که انسان‌ها به مدار جرمی دیگر رسیدند. آنان در ۲۴ دسامبر وارد مدار ماه شدند، ۱۰ بار آن را دور زدند و در ۲۷ دسامبر در اقیانوس آرام فرود آمدند.

تأییدشده تأخیر در ماژول ماه باعث شد ناسا برنامه را تغییر دهد و آپولو ۸ را بدون ماژول ماه به مدار ماه بفرستد. پرسش باز اینکه تا چه اندازه نگرانی از پیشی گرفتن شوروی در تصمیم این تغییر نقش داشت، در تاریخ‌نگاری بحث شده است؛ این فصل فقط تأخیر ماژول را به عنوان عامل مستند می‌پذیرد. جزئیات فنی علت آتش (جرقه، اتمسفر اکسیژن خالص و مواد آتش‌گیر) از گزارش اصلی هیئت بررسی در این فصل باز نشد.

  • ۲۷ ژانویه ۱۹۶۷آتش آپولو ۱
  • ۲۱–۲۷ دسامبر ۱۹۶۸پرواز آپولو ۸
  • ۱۰دور گردش آپولو ۸ به دور ماه
۱۱

آپولو ۱۱ و کل برنامه آپولو

تأییدشده

تأییدشده آپولو ۱۱ با نیل آرمسترانگ، ادوین «باز» آلدرین و مایکل کالینز در ۱۶ ژوئیه ۱۹۶۹ از ایالت فلوریدا پرتاب شد. فرود در ۲۰ ژوئیه، ۱۰۲ ساعت و ۴۷ دقیقه و ۱۱ ثانیه پس از پرتاب، در دریای آرامش انجام شد. آرمسترانگ حدود ساعت ۱۰:۵۶ شب به وقت شرق آمریکا پا بر سطح گذاشت و آلدرین حدود بیست دقیقه بعد پیوست. کل زمان روی ماه حدود ۲۱ ساعت و ۳۶ دقیقه بود؛ منبعی دیگر ۲۱ ساعت و ۳۸ دقیقه می‌دهد. نمونه برگشتی حدود ۲۱٫۵ تا ۲۱٫۸ کیلوگرم (نزدیک ۲۲ کیلوگرم) سنگ و خاک بود و فرود در ۲۴ ژوئیه در اقیانوس آرام انجام شد.

تأییدشده ناسا یازده پرواز سرنشین‌دار آپولو، از آپولو ۷ در ۱۹۶۸ تا آپولو ۱۷ در ۱۹۷۲، انجام داد و این پروازها ۳۳ فضانورد را به کار گرفتند. از این میان ۲۴ نفر به ماه رفتند و ۱۲ نفر بر آن قدم زدند. شش مأموریت فرود موفق، آپولو ۱۱، ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶ و ۱۷، میان ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲ انجام شد. آپولو ۱۳ در آوریل ۱۹۷۰ فرود نداشت و تنها به‌دلیل مهارت خدمه و زمین بازگشت. آپولو ۱۷ در ۷ دسامبر ۱۹۷۲ پرتاب شد و یوجین سرنان و هریسون اشمیت آخرین کسانی بودند که تا امروز بر ماه راه رفتند.

تأییدشده فضانوردان در مجموع ۳۸۲ کیلوگرم ماده قمری، شامل سنگ، مغزه، شن و غبار، آوردند. هزینه پروژه آپولو، ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۳، ۲۵٫۸ میلیارد دلار اسمی و حدود ۳۰۹ میلیارد دلار به ارزش ۲۰۲۵ برآورد می‌شود؛ مخارج در ۱۹۶۶، سه سال پیش از نخستین فرود، به اوج رسید. پرسش باز اختلاف ۲۱٫۳۶/۲۱٫۳۸ ساعت و ۲۲/۲۳ کیلوگرم نمونه آپولو ۱۱ نشان می‌دهد منابع ثانویه در جزئیات متفاوت‌اند؛ برای ارجاع دقیق باید به سوابق اصلی ناسا مراجعه کرد.

تأییدشده نمونه‌های ماه که پس از سفرها به زمین رسید در مرکز فضایی جانسون نگهداری و به پژوهشگران سراسر جهان داده می‌شود. این نمونه‌ها شناخت دانشمندان از سن و ساختار ماه را دگرگون کردند. شش مأموریت فرود سایت‌های متفاوتی را پوشاندند و آپولو ۱۷ شامل زمین‌شناسی حرفه‌ای هریسون اشمیت بود. آپولو ۱۷ تا امروز آخرین مأموریتی است که انسان را بر سطح ماه برده است.

  • ۱۱پرواز سرنشین‌دار آپولو
  • ۲۴فضانورد رفته به ماه
  • ۱۲فضانورد پیاده‌رونده بر ماه
  • ۲۵٫۸ میلیارد دلارهزینه اسمی پروژه آپولو
۱۲

شکست N1 و پایان برنامه ماه شوروی

تأییدشده

تأییدشده مرگ کورولیوف در ژانویه ۱۹۶۶ ضربه بزرگی به برنامه شوروی بود. جانشین او واسیلی میشین مهارت سازمانی و نفوذ سیاسی او را نداشت. برنامه فرود شوروی بر موشک N1 و فضاپیمای L3 تکیه داشت. چهار پرتاب N1 بین ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ناموفق ماند و برجسته‌ترین آن انفجار بر سکوی پرتاب در ژوئیه ۱۹۶۹ بود. N1 هرگز با موفقیت پرتاب نشد و برنامه در مه ۱۹۷۴ لغو گردید.

تأییدشده شوروی سفرهای دورماهی بی‌سرنشین زوند را نیز آزمود. زوند ۵ در سپتامبر ۱۹۶۸ با دو لاک‌پشت دور ماه چرخید و برگشت؛ زوند ۶ در نوامبر ۱۹۶۸ فشار کابین را از دست داد و هنگام فرود سقوط کرد. پرواز سرنشین‌دار زوند در مارس ۱۹۶۹ به تعویق نامحدود افتاد. زوند ۷ و ۸ در ۱۹۶۹ و ۱۹۷۰ از نظر علمی موفق بودند. یک L3 ساخته شد و سه فضانورد برای آن آموزش دیدند.

پرسش باز مورخان علل شکست را ترکیبی می‌دانند: نبود موتور و آزمون زمینی کافی، بودجه پراکنده، رقابت میان دفترهای طراحی و از دست رفتن رهبری یکپارچه. وزن نسبی هر عامل هنوز مورد بحث است و این فصل میان آنها رتبه‌بندی قطعی نمی‌کند.

  • ۴پرتاب ناموفق N1 (۱۹۶۹–۱۹۷۲)
  • مه ۱۹۷۴لغو برنامه N1
۱۳

پایان رقابت و آپولو–سایوز

تأییدشده

تأییدشده کندی در ۱۹۶۳ همکاری فضایی مشترک را پیشنهاد کرده بود. معاهدات ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ نجات فضانوردان و بازگرداندن اشیای فضایی را تنظیم کردند. هنگام بحران آپولو ۱۳ در ۱۹۷۰ شوروی کمک پیشنهاد داد. مکاتبه تامس پین و مستیسلاو کلدیش در همان سال به گفت‌وگوهای غیررسمی درباره نجات مشترک انجامید. در ۱۹۷۱ آمریکا آزمون سخت‌افزار اتصال را پیشنهاد کرد و توافق رسمی در ۱۹۷۲ هم‌زمان با مذاکرات سالت امضا شد.

تأییدشده سایوز در ۱۵ ژوئیه ۱۹۷۵ از بایکونور و آپولو حدود هفت ساعت بعد از مرکز فضایی کندی پرتاب شد. دو فضاپیما در ۱۷ ژوئیه به هم متصل شدند و فضانوردان درها را باز کردند. خدمه سایوز آلکسی لئونف و والری کوباسوف و خدمه آپولو توماس استافورد، ونس برند و دیک اسلیتون بودند. جدایی دوم در ۱۹ ژوئیه رخ داد، سایوز در ۲۱ ژوئیه در شوروی فرود آمد و آپولو در ۲۴ ژوئیه نزدیک هاوایی. آزمایش‌های مشترک شامل خورشیدگرفتگی مصنوعی و جذب فرابنفش بود.

تأییدشده دو فضاپیما از اتمسفر متفاوت استفاده می‌کردند؛ سایوز مخلوط نیتروژن و اکسیژن و آپولو اکسیژن خالص با فشار کمتر. مهندسان برای این مسئله یک ماژول اتصال طراحی کردند. تجربه این پروژه بعدها به برنامه‌های شاتل–میر و ایستگاه فضایی بین‌المللی کمک کرد. پرسش باز مورخان بر سر این‌که آپولو–سایوز نتیجه تنش‌زدایی بود یا یکی از عوامل آن، هم‌نظر نیستند.

تأییدشده این مأموریت نخستین‌بار شوروی را واداشت فضاپیما و مراکز آموزشی خود را به بازدیدکنندگان آمریکایی، از جمله خبرنگاران، نشان دهد. برخی مورخان آن را نماد پایان رقابت می‌دانند، اما دیگران یادآور می‌شوند که رقابت نظامی و فضایی به شکل‌های دیگر ادامه یافت. هر دو دیدگاه با شواهد سازگارند و این فصل میان آنها داوری نمی‌کند.

  • ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۵اتصال آپولو و سایوز
  • ۱۹۷۲توافق رسمی پروژه
۱۴

بحث‌های تاریخ‌نگاری

پرسش باز

پرسش باز نخستین بحث مربوط به مسئولیت اخلاقی در برنامه V-2 است. نیوفلد معتقد است آگاهی فون براون محتمل و مسئولیت او قابل چشم‌پوشی نیست؛ دیگران بر محدودیت اختیار مهندسان در یک رژیم تمامیت‌خواه تأکید می‌کنند. این فصل شواهد مستند را گزارش می‌کند و داوری نهایی را به پژوهش‌های بعدی می‌سپارد.

پرسش باز دومین بحث درباره سرنوشت لایکا و دقت روایت‌های رسمی شوروی در دهه‌های مختلف است. روایت اولیه با گزارش ۲۰۰۲ تفاوت اساسی دارد و مورخان بر لزوم بازبینی همه ادعاهای رسمی با اسناد بایگانی‌شده تأکید می‌کنند.

پرسش باز سومین بحث به عوامل شکست شوروی در رقابت ماه مربوط است: نقش مرگ کورولیوف، پراکندگی منابع، اختلاف طراحان و تصمیم دیرهنگام سیاسی. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی کافی تلقی نمی‌شود. در نهایت همه ارقام این فصل منابع ثانویه‌ای دارند و در صورت اختلاف، محدوده یا تنوع رقم ذکر شده است.

  • ۳محور اصلی بحث در تاریخ‌نگاری

جدول زمانی

۱۹ رویداد
  • ۱۹۰۳تسیولکوفسکی رابطه موشک را منتشر می‌کندتأییدشده
  • ۱۶ مارس ۱۹۲۶گدارد نخستین موشک سوخت‌مایع را در آبرن پرتاب می‌کندتأییدشده
  • اوت ۱۹۴۳بمباران پینه‌مونده و انتقال تولید V-2 به کارخانه زیرزمینی میتلورکتأییدشده
  • ۱۱ آوریل ۱۹۴۵ارتش آمریکا اردوگاه میتلبائو-دورا را آزاد می‌کندتأییدشده
  • ۲۱ اوت ۱۹۵۷نخستین پرتاب موفق R-7تأییدشده
  • ۴ اکتبر ۱۹۵۷پرتاب اسپوتنیک ۱تأییدشده
  • ۳ نوامبر ۱۹۵۷پرتاب اسپوتنیک ۲ و لایکاتأییدشده
  • ۳۱ ژانویه ۱۹۵۸پرتاب اکسپلورر ۱تأییدشده
  • ۱ اکتبر ۱۹۵۸آغاز رسمی کار ناساتأییدشده
  • ۱۲ آوریل ۱۹۶۱پرواز مداری گاگارینتأییدشده
  • ۵ مه ۱۹۶۱پرواز زیرمداری شپردتأییدشده
  • ۱۶ ژوئن ۱۹۶۳پرواز ترشکوواتأییدشده
  • ۱۸ مارس ۱۹۶۵نخستین پیاده‌روی فضایی توسط لئونفتأییدشده
  • ۲۷ ژانویه ۱۹۶۷آتش آپولو ۱تأییدشده
  • ۲۱ تا ۲۷ دسامبر ۱۹۶۸آپولو ۸ به دور ماه می‌چرخدتأییدشده
  • ۲۰ ژوئیه ۱۹۶۹فرود آپولو ۱۱ بر ماهتأییدشده
  • ۷ تا ۱۹ دسامبر ۱۹۷۲آپولو ۱۷، آخرین مأموریت فرودتأییدشده
  • مه ۱۹۷۴لغو برنامه N1تأییدشده
  • ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۵اتصال آپولو و سایوزتأییدشده

باورهای نادرست رایج

باور رایج

فرود بر ماه در استودیو ساخته شد.

واقعیت

تصاویر دوربین مدارگرد شناسایی ماه (LRO) که ناسا در سپتامبر ۲۰۱۱ منتشر کرد جای پای فضانوردان، رد چرخ‌های خودروی ماه و تجهیزات به‌جامانده را در محل آپولو ۱۲، ۱۴ و ۱۷ نشان می‌دهد. شش فرود موفق، ۳۸۲ کیلوگرم نمونه و ده‌ها هزار نفر در برنامه، چنین توطئه‌ای را بسیار غیرمحتمل می‌کنند.

باور رایج

اسپوتنیک ماهواره‌ای بی‌ارزش و تنها تبلیغاتی بود.

واقعیت

اسپوتنیک ۱ با جرم ۸۳٫۶ کیلوگرم نشان داد که شوروی موشک قدرتمندی دارد و همین ظرفیت بیم نظامی گسترده‌ای در آمریکا برانگیخت؛ پیامد آن ایجاد ناسا و تغییر سیاست علمی بود.

باور رایج

فون براون تنها یک دانشمند فارغ از سیاست بود.

واقعیت

مورخانی مانند نیوفلد نشان می‌دهند او دست‌کم دوازده بار از کارخانه زیرزمینی بازدید کرد و از شرایط زندانیان آگاه بود؛ شمار قربانیان تولید V-2 از قربانیان اصابت آن بیشتر بود.

باور رایج

لایکا چند روز در مدار زنده ماند و آرام درگذشت.

واقعیت

روایت نخست شوروی چنین بود، اما در ۲۰۰۲ مالاشنکوف گفت لایکا حدود پنج تا هفت ساعت پس از پرتاب بر اثر گرما و استرس مرد.

باور رایج

آپولو ۱۳ در ماه فرود آمد یا ناکام بود.

واقعیت

آپولو ۱۳ در آوریل ۱۹۷۰ فرود نداشت، اما خدمه با سلامت بازگشتند؛ فرودهای موفق تنها شش مأموریت بودند (۱۱، ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۷).

باور رایج

شوروی هرگز برنامه ماه نداشت.

واقعیت

شوروی برنامه N1 و L3 داشت و فضانوردانی را آموزش داد، اما چهار پرتاب N1 ناموفق بود و برنامه در مه ۱۹۷۴ لغو شد.

پرسش‌های باز

هنوز پاسخ قطعی ندارند
  • سهم دقیق آگاهی و مسئولیت ورنر فون براون در کار اجباری میتلورک چقدر است؟
  • چرا برآوردهای مرگ در مجموعه دورا از ۲۰۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰ متفاوت است و آیا شمارش دقیق ممکن است؟
  • سهم نسبی مرگ کورولیوف، کمبود بودجه و رقابت طراحان در شکست N1 چیست؟
  • آیا آپولو ۸ تنها به‌دلیل تأخیر ماژول ماه تغییر یافت یا نگرانی از شوروی هم نقش داشت؟
  • مدت و محل دقیق زندان کورولیوف (چهار ماه گولاگ یا حدود یک سال کولیما) کدام است؟
  • آیا ماموریت‌های رباتیک لونا جایگزین واقعی فرود انسانی بودند؟

پرسش‌های متداول

اسپوتنیک ۱، با جرم ۸۳٫۶ کیلوگرم، در چهارم اکتبر ۱۹۵۷ توسط شوروی پرتاب شد و تقریباً هر ۹۶ تا ۹۸ دقیقه یک دور به زمین می‌گشت.

دوازده فضانورد، در شش مأموریت آپولو ۱۱، ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶ و ۱۷ میان ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲.

مجموع نمونه‌های آپولو حدود ۳۸۲ کیلوگرم بود؛ آپولو ۱۱ به‌تنهایی نزدیک ۲۲ کیلوگرم (حدود ۲۱٫۵ تا ۲۱٫۸) آورد.

حدود ۲۵٫۸ میلیارد دلار اسمی در سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۳ که تقریباً برابر ۳۰۹ میلیارد دلار به ارزش ۲۰۲۵ است.

چهار پرتاب میان ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ناموفق بود. مورخان علل را ترکیبی از مسائل فنی، سازمانی و از دست رفتن رهبری کورولیوف می‌دانند.

مأموریت مشترک آمریکا و شوروی که در ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۵ دو فضاپیما را در مدار به هم متصل کرد و پیامد توافق ۱۹۷۲ بود.

والنتینا ترشکووا که در ۱۶ ژوئن ۱۹۶۳ با ووستوک ۶ پرواز کرد و ۴۸ مدار را در حدود ۷۱ ساعت پیمود.

منابع

۳۰ مرجع
  1. Sputnik and the Dawn of the Space AgeNASA History · nasa.gov
  2. Sputnik chronologyNASA History · nasa.gov
  3. From Sputnik to ApolloEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  4. Space RacePBS American Experience · pbs.org
  5. Apollo 11 flight planUS National Archives · archives.gov
  6. Moon landing: just the factsEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  7. Wonder weapons and slave laborSmithsonian National Air and Space Museum · airandspace.si.edu
  8. Conversation with Michael J. Neufeld on von BraunHistoryNet · historynet.com
  9. Historical background of Mittelbau-DoraUniversity of Alabama in Huntsville · dora.uah.edu
  10. Dr. Robert H. Goddard, American Rocketry PioneerNASA · nasa.gov
  11. Ideas of Space Flight from the Early 20th CenturyEast Tennessee State University · faculty.etsu.edu
  12. LaikaEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  13. The Soviet response to ApolloEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  14. 50 years of spacewalksEuropean Space Agency · esa.int
  15. 45 years ago: historic handshake in spaceNASA History · nasa.gov
  16. Valentina TereshkovaEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  17. Apollo 1NASA History · nasa.gov
  18. Apollo 8: Christmas at the MoonNASA · nasa.gov
  19. How much did the Apollo program cost?The Planetary Society · planetary.org
  20. Luna space probeEncyclopaedia Britannica · britannica.com
  21. Apollo-Soyuz Test Project overviewNASA History · nasa.gov
  22. I see Earth! It is so beautiful!European Space Agency · esa.int
  23. Mercury manned flights summaryNASA (archived) · webarchive.library.unt.edu
  24. NASA unveils new detailed photos of Apollo moon landing sitesScientific American · scientificamerican.com
  25. Sergei Korolev: father of the Soviet Union's success in spaceEuropean Space Agency · esa.int
  26. Sergei P. KorolevNASA History · nasa.gov
  27. Alan ShepardSmithsonian National Air and Space Museum · airandspace.si.edu
  28. Project ApolloThe Planetary Society · planetary.org
  29. Apollo lunar samplesNASA Astromaterials, Johnson Space Center · ares.jsc.nasa.gov
  30. Apollo space programEncyclopaedia Britannica · britannica.com

متن این فصل بازنویسی و خلاصه‌ی یافته‌های منابع بالاست و جایگزین مطالعه‌ی آن‌ها نیست. پیوندها به وب‌سایت‌های بیرونی باز می‌شوند.